Source: https://mythos-app.download/blog/nl-nl/saturnalia-het-romeinse-winterfeest-dat-op-kerstmis-lijkt/

Romeins · 5 min leestijd

# Saturnalia: het Romeinse winterfeest dat sterk op Kerstmis lijkt

Cadeaus, kaarsen, meesters die slaven bedienen en een feest zo luidruchtig dat Plinius zich in een achterkamer verschool.

[Terug naar Verhalen](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/)

![Een Romeins winterbanket waar bedienden en meesters van plaats wisselen aan tafel, met kaarsen en cadeaus.](https://mythos-app.download/images/blog-saturnalia-960.webp)

Stel je de week voor Kerstmis voor. Kantoren zijn dicht, scholen zijn gesloten, iedereen is cadeaus aan het kopen, er zijn elke avond feestjes, en de hele wereld lijkt het erover eens dat de normale regels zijn opgeschort. Stel je dat nu voor in het jaar 100 n.Chr., in Rome. De roep op straat is "*Io Saturnalia!*" Mensen dragen kleurrijke kleding in plaats van toga's, rijke mannen bedienen hun slaven aan het diner, en niemand werkt. De Romeinse schrijver Plinius de Jongere klaagde over het lawaai en trok zich terug in een stille kamer achter in zijn villa, sloot de deuren en liet de rest van het huishouden uitrazen. Zelfs hij begreep dat je zo'n feest niet kunt bevechten. Je kunt je er alleen voor verschuilen.

## De god van de tijd

Saturnalia eerde Saturnus, een oude Romeinse god van de landbouw en de oogst, die naar men zei Italië had geregeerd in een legendarisch gouden tijdperk, toen iedereen gelijk was, er geen privébezit bestond en de aarde voedsel gaf zonder arbeid. Het feest, gehouden in december, herinnerde aan die tijd, en het hoofdidee was dat voor een paar dagen de normale orde van de samenleving werd omgedraaid.

Het begon op 17 december, met een offer in de Tempel van Saturnus op het Forum, en een openbaar banket. In de begindagen duurde het één dag. In de loop der eeuwen groeide het uit tot een week, van 17 tot 23 december, en Romeinse schrijvers klaagden dat het steeds langer werd. Keizer Augustus probeerde het tot drie dagen te beperken. Caligula verlengde het tot vijf. Iedereen negeerde hen.

## Hoe het werkte

- **Meesters en slaven wisselden van plaats.** Slaven mochten vrij spreken, gokken en aan tafel eten met hun eigenaars. In sommige huishoudens bediende de meester de maaltijd. De Romeinse schrijver Lucianus laat in zijn satirische *Saturnalia*, geschreven in de tweede eeuw, een personage een reeks regels voor het feest opsommen, waaronder het idee dat niemand tijdens de feestdagen gestraft mocht worden.
- **Een schijnkoning.** In sommige huishoudens werd een "koning van Saturnalia" door het lot gekozen, en voor de duur van het feest kon hij iedereen opdragen onnozele dingen te doen: naakt zingen, een fluitspeler op de rug dragen, dansen. De traditie lijkt te hebben voortgeleefd in het middeleeuwse Europa als de "Heer van het Wanorde."
- **Cadeaus.** Mensen wisselden kleine geschenken uit. De meest gangbare waren waskaarsen, *cerei* genoemd, en kleine kleifiguurtjes, *sigillaria*, verkocht op een markt bij het Forum. De dichter Martialis schreef een heel boek met versjes, de *Xenia* en *Apophoreta*, om bij cadeaus te geven: tweeregelige grapjes om bij een geschenk te stoppen, dat een tandenstoker, een goedkoop boek of een huisvogel kon zijn.
- **Gokken.** Dobbelspellen, normaal verboden, waren toegestaan.
- **Een hoed.** Mensen droegen de *pileus*, een zachte vilten pet, die het hoofddeksel was van vrijgelaten slaven, en een teken van vrijheid.
- **Geen werk, geen oorlog.** Rechtbanken sloten. Scholen gingen dicht. Openbare zaken stopten. Oorlog verklaren tijdens het feest werd als ongeluk gezien.

## Mopperen over het plezier

Niet iedereen was gecharmeerd. De filosoof Seneca schreef aan een vriend dat de hele stad gek was geworden van plezier, en vroeg zich af of een wijs man moest meedoen of apart moest blijven staan. Zijn conclusie was dat men moest meedoen zonder zijn principes op te geven. Plinius' terugtrekking is een vergelijkbaar verhaal. En Macrobius, een schrijver uit de vroege vijfde eeuw, schreef een lange dialoog, ook *Saturnalia* genoemd, gesitueerd bij een bijeenkomst van geleerde mannen, die een van de belangrijkste bronnen is voor latere Romeinse religie en literatuur.

## Is Kerstmis dan een gestolen Saturnalia?

Dit is een van de populairste claims in de geschiedenis van de religie, en het is een goed voorbeeld van iets dat deels waar en deels overdreven is. Dit weten we.

Het vroegste bewijs dat christenen de geboorte van Jezus op 25 december vierden, komt uit een document genaamd de Chronograaf van 354, een Romeinse almanak. Daarvoor geven de Evangeliën geen datum. Sommige vroegchristelijke schrijvers berekenden dat Jezus op 25 maart was verwekt, de vermeende dag van zijn dood, en daarom negen maanden later, op 25 december, geboren werd. Dat heet de "berekeningshypothese."

De andere theorie is de "godsdiensthistorische hypothese": de kerk koos de datum om te concurreren met of heidense feesten te absorberen. Op 25 december vierden de Romeinen de geboortedag van de zon, *Dies Natalis Solis Invicti*, een feest verbonden met keizer Aurelianus, die in 274 de cultus van de Onoverwinnelijke Zon instelde. En een paar dagen eerder was het Saturnalia.

Geleerden debatteren nog steeds over wat eerder kwam. Het is waarschijnlijk dat verschillende invloeden samenkwamen. Wat duidelijk is, is dat de gebruiken die in de middeleeuwen rond Kerstmis ontstonden, zoals feesten, cadeaus geven, de schijn-"Heer van het Wanorde" en een algemene opschorting van regels, sterk lijken op die van Saturnalia, al putten ze misschien ook uit andere midwinterfeesten in Noord-Europa.

## Wat overleeft

Het moderne leven zit vol Saturnalia. Denk aan het kantoorfeest waar de baas drankjes schenkt. De cadeauruil met een grappig geschenk. Secret Santa. De week voor de feestdagen waarin niets meer af lijkt te komen. Het Romeinse feest beantwoordt een menselijke behoefte die niet veranderd is: in de donkerste week van het jaar willen mensen eten, cadeaus geven en samen lachen om het idee dat de gewone orde der dingen maar tijdelijk is.

Volgende december, als iemand "Fijne feestdagen" roept, kun je rustig antwoorden: "Io Saturnalia."

Wil je het hele verhaal? Leer Romeinse mythologie in Mythos.

[Download de app](https://mythos-app.download/nl-nl/#get-the-app) [Bekijk de cursus](https://mythos-app.download/nl-nl/courses/roman-mythology/)

## Lees verder

- ![Een klein beschilderd heiligdom op een Romeinse muur met twee dansende jongemannen, een man in toga en twee slangen voor een altaar.](https://mythos-app.download/images/blog-lares-penates-960.webp)

  Romeins

  2 oktober 2026 4 min leestijd

  ### [Laren en Penaten: de goden die in een Romeinse keuken woonden](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/laren-en-penaten-de-goden-die-in-een-romeinse-keuken-woonden/)

  Elk Romeins huis had een klein heiligdom, een dagelijks offer en een paar dansende beeldjes. Een rondleiding langs het oorspronkelijke huisaltaar.

  Lees het artikel
- ![Een god met twee gezichten uitgehouwen in een marmeren boog, met één gezicht bij zonsopgang en één bij zonsondergang.](https://mythos-app.download/images/blog-janus-960.webp)

  Romeins

  2 oktober 2026 5 min leestijd

  ### [Janus: de god met twee gezichten die het jaar opende en sloot](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/janus-de-god-met-twee-gezichten-die-het-jaar-opende-en-sloot/)

  Hij gaf ons januari, het woord conciërge en een tempel waarvan de deuren Rome vertelden of het in oorlog was.

  Lees het artikel
- ![Links een Griekse tempel op een klif aan zee, rechts een Romeinse triomfboog en daartussen een marmeren beeld van een godin met helm.](https://mythos-app.download/images/blog-greek-roman-gods-960.webp)

  Romeins

  29 oktober 2026 10 min leestijd

  ### [Griekse en Romeinse goden naast elkaar (en waarom ze niet alleen hernoemd zijn)](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/griekse-en-romeinse-goden-naast-elkaar-en-waarom-ze-niet-alleen-hernoemd-zijn/)

  Zeus is Jupiter, Athena is Minerva, Ares is Mars: een tabel met de koppelingen en de plekken waar Romeinse goden iets heel anders waren.

  Lees het artikel
