Source: https://mythos-app.download/blog/nl-nl/wie-was-de-eerste-farao-van-egypte-narmer-menes-en-het-bewijs/

Egyptisch · 6 min leestijd

# Wie was de eerste farao van Egypte? Narmer, Menes en het bewijs

Narmer of Menes? Wie geldt als de eerste koning van Egypte, waarom 'farao' een later woord is en waar geleerden het oneens zijn.

[Terug naar Verhalen](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/)

![Een gebeeldhouwde stenen paletschaal met een koning in een hoge kroon die een vijand slaat, verlicht door een lamp in de tent van een archeoloog.](https://mythos-app.download/images/blog-lt-narmer-960.webp)

Egypte had aan het begin geen "farao": het woord kwam eeuwen later, en de vroegste heersers waren gewoon koningen. De oude koningslijsten noemen Menes als eerste koning van de Eerste Dynastie, terwijl de archeologie naar Narmer wijst. Geleerden debatteren nog steeds of het dezelfde man was.

## Werd de eerste heerser wel een farao genoemd?

Nee. Het woord komt van het Egyptische *per ʿaa*, "groot huis", dat oorspronkelijk het koninklijk paleis aanduidde. Onder het Nieuwe Rijk ging het voor de koning zelf staan, en in de 22e dynastie was het een eretitel, nooit zijn formele titel. Dat we elke Egyptische koning een farao noemen, berust op het gebruik in de Hebreeuwse Bijbel.

Het vroegste bevestigde gebruik voor een levende heerser is een brief aan Achnaton (ongeveer 1353-1336 v.Chr.), mogelijk voorafgegaan door een inscriptie die naar Thoetmosis III verwijst. Welke van de twee het eerst kwam, is omstreden. In beide gevallen ligt het ruim duizend jaar na de Eerste Dynastie.

De vroege koningen hadden eigen titels: een Horusnaam, een Zegge-en-Bij-naam (*nswt-bjtj*) en een Nebty-naam. In de gewone taal zei men *nesu*, "koning". Dat is het woord voor deze periode, en het woord dat deze pagina gebruikt. Het populaire beeld van "de farao" is een later beeld, zoals de gids over [de vloek van de farao's](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/de-vloek-van-de-faraos/) laat zien.

## Waarom noemen de koningslijsten Menes?

Twee Egyptische lijsten openen met een koning die Meni (Menes) heet. De Lijst van Abydos noemt 76 koningen op een muur van de tempel van Seti I in Abydos, en de eerste cartouche is Meni. De Turijnse Canon maakt Menes de eerste menselijke koning, na de goddelijke heersers en de halfgoden. Over die goden lees je meer in [De Egyptische goden: wie is wie](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/de-egyptische-goden-wie-is-wie/).

Beide lijsten dateren uit de Negentiende Dynastie, ruwweg 1800 jaar na de gebeurtenissen. Ze leggen een herinnerd begin vast, geen verslag uit de eigen tijd.

De Griekse overlevering zegt hetzelfde. De Griekse vorm "Menes" die wij gewoonlijk gebruiken, komt van Manetho, een priester uit de Ptolemeïsche tijd. De Egyptische vorm Meni komt veel eerder voor, in de koningslijsten uit de Negentiende Dynastie. Herodotos geeft de variant "Min", mogelijk beïnvloed door de naam van de god Min. Britannica noemt Menes de legendarische eerste koning van het verenigde Egypte en merkt op dat hem de stichting van Memphis wordt toegeschreven. Dat is de overlevering uit de Griekse tijd, geen archeologie. Weinig voorwerpen noemen Menes, en de zeldzame wijzen hem niet duidelijk aan als eerste koning van de Eerste Dynastie.

## Wat toont het Narmerpalet?

James Quibell vond het palet in 1897-98 bij Hierakonpolis. Op de ene zijde draagt de koning de kroon van Boven-Egypte, op de andere de kroon van Neder-Egypte. Zijn naam staat aan beide zijden geschreven met een meerval (*nar*) en een beitel (*mer*). De tekens laten zien hoe het Egyptische schrift al vroeg werkte; over de god aan wie het later werd toegeschreven lees je in [Thoth en de uitvinding van het schrift (en waarom Socrates het niets vond)](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/thoth-en-de-uitvinding-van-het-schrift-en-waarom-socrates-het-niets-vond/).

Het voorwerp is solide. De lezing is dat niet. Dat het palet de "eenwording" vastlegt, is een interpretatie, en de moderne wetenschap betwijfelt of één koning die in zijn eentje bereikte. De beeldtaal is bovendien krijgshaftig, dus beweringen dat Narmer Egypte "vreedzaam verenigde" hebben niets om op te steunen. Het palet is ook geen letterlijk verslag van één slag.

## Zijn Narmer en Menes dezelfde koning?

Veel egyptologen denken van wel, maar het staat niet vast. Flinders Petrie koppelde Menes, de naam uit de latere koningslijsten, als eerste aan Narmer, een Horusnaam uit de monumenten van de eigen tijd. Die identificatie stamt van Petrie en de vroege egyptologen, niet uit de oudheid.

A. B. Lloyd (1994) noemt Narmers opvolging "uiterst waarschijnlijk", en J. Cervelló-Autuori (2003) zegt zonder omwegen dat Menes Narmer is. Stefan Seidlmayer noemt het "een tamelijk veilige gevolgtrekking" dat Menes Hor-Aha was, Narmers opvolger. Het heersende standpunt vereenzelvigt Menes met de een of de ander, zonder zekerheid.

Vroege zegelafdrukken met een koningslijst uit Umm el-Qaab, het koninklijke grafveld bij Abydos, beginnen met Narmer en dan Hor-Aha. Günter Dreyer, die deze zegelafdrukken publiceerde, en anderen die zijn lezing volgen, zien daarin dat Narmer, niet Hor-Aha, de dynastie begon. Eerdere geleerden zoals Walter Emery gaven de voorkeur aan Hor-Aha als Menes.

Een zegelafdruk uit Abydos toont Narmers serekh afwisselend met het teken "mn". Sommigen lezen dat als een afkorting van Menes, anderen als de naam van een prins, dus het beslist de kwestie niet. De tweede naam op de Lijst van Abydos, Teti, wordt meestal aan Hor-Aha gekoppeld.

Herodotos vermeldt Narmer nergens, en zijn stilzwijgen bewijst in geen van beide richtingen iets.

## Regeerde er al iemand voor hen?

Ja, al is het etiket modern. "Dynastie 0" omvat de koningen van Naqada III, die een deel van Egypte of het hele land bestuurden. Iry-Hor, Ka en Schorpioen horen hierbij, met Iry-Hor rond 3170 v.Chr. Narmer volgde waarschijnlijk Ka op, of mogelijk Schorpioen.

Graf U-j in Abydos dateert van omstreeks 3300 v.Chr. Sommige naslagwerken verbinden het met "Schorpioen I", maar dat is een moderne gevolgtrekking, want in het graf staat zo'n naam niet. Daarom zijn "wie was Menes?" en "wie verenigde Egypte?" twee aparte vragen. De eenwording lijkt een proces eerder dan één gebeurtenis, en eerdere koningen hielden al delen van het land in handen.

## Wanneer begon de Eerste Dynastie?

Bronnen noemen ongeveer 3150, 3100, 3000 en 2900 v.Chr. Een veilige samenvatting is ruwweg 3200-2900 v.Chr. De meeste bronnen plaatsen het eenwordingsproces rond 3150-3100 v.Chr. Radiokoolstofonderzoek plaatst de troonsbestijging van Hor-Aha, de tweede koning, op ruwweg 3100-3050 v.Chr., dus een paar bronnen plaatsen het begin van de Eerste Dynastie iets later dan 3150 v.Chr.

Het eerlijke antwoord heeft dus lagen. In de Egyptische herinnering was de eerste koning Menes. In de archeologie is de sterkste kandidaat voor de eerste koning van de Eerste Dynastie Narmer. Geen van beiden was een farao. Wat de Egyptenaren geloofden dat hun koningen na de dood werden, lees je in [De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/de-reis-naar-het-hiernamaals-in-de-egyptische-mythologie/), en voor de goden van de mythe in plaats van de koningen van de geschiedenis in [Isis en Osiris: het eerste moordmysterie](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/isis-en-osiris-het-eerste-moordmysterie/).

## What we rely on

**Antieke bronnen**

- De Lijst van Abydos (tempel van Seti I, Negentiende Dynastie) en de Turijnse Canon (Negentiende Dynastie): beide openen met Meni/Menes.
- Manetho, *Aegyptiaca* (Ptolemeïsche tijd), die alleen bewaard is in latere uittreksels van Africanus, Eusebius en Josephus.
- Herodotos, *Historiën* 2.99 (de koning "Min").

**Moderne wetenschap**

- A. B. Lloyd (1994) en J. Cervelló-Autuori (2003) voor Narmer als Menes; Stefan Seidlmayer voor Hor-Aha als Menes.
- Günter Dreyer en Werner Kaiser over de zegelafdrukken van Umm el-Qaab en de graf vondsten in Abydos; Walter Emery voor het oudere standpunt dat Hor-Aha Menes was.
- Britannica, lemma "farao", voor de herkomst van het woord en het latere gebruik.

Wil je de goden en koningen van het vroege Egypte leren kennen? Leer Egyptische mythologie in Mythos.

[Download de app](https://mythos-app.download/nl-nl/#get-the-app) [Bekijk de cursus](https://mythos-app.download/nl-nl/courses/egyptian-mythology/)

## Lees verder

- ![Een rietboot op een gouden rivier naar een deuropening van licht.](https://mythos-app.download/images/blog-egyptian-afterlife-960.webp)

  Egyptisch

  2 oktober 2026 4 min leestijd

  ### [De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/de-reis-naar-het-hiernamaals-in-de-egyptische-mythologie/)

  Van het wegen van het hart tot het eeuwige leven.

  Lees het artikel
- ![De ingang van een verzegeld Egyptisch graf in de stijl van de jaren twintig met de lantaarn van een archeoloog.](https://mythos-app.download/images/blog-pharaoh-curse-960.webp)

  Egyptisch

  2 oktober 2026 4 min leestijd

  ### [De vloek van de farao’s: waar de legende echt begon](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/de-vloek-van-de-faraos/)

  Toetanchamons graf, een muggenbeet en een heel goed krantenverhaal.

  Lees het artikel
- ![Een gevleugelde godin spreidt haar armen over een farao op een rouwbed, met een valk op haar schouder.](https://mythos-app.download/images/blog-osiris-960.webp)

  Egyptisch

  2 oktober 2026 4 min leestijd

  ### [Isis en Osiris: het eerste moordmysterie](https://mythos-app.download/blog/nl-nl/isis-en-osiris-het-eerste-moordmysterie/)

  Een koning gedood door zijn broer, een koningin die de stukken verzamelt en een zoon die hem wreekte.

  Lees het artikel
