Source: https://mythos-app.download/blog/tr-tr/tenochtitlanin-kurulusu-kartal-kaktus-ve-belki-de-hic-olmayan-yilan/

Aztek · 10 dk okuma

# Tenochtitlan'ın Kuruluşu: Kartal, Kaktüs ve Belki de Hiç Olmayan Yılan

Meksika bayrağındaki kaktüs üstünde kartal: Mexica kaynakları Tenochtitlan'ın kuruluşu, Aztlán, 1325 tarihi ve yılan hakkında ne diyor?

[Hikâyeler sayfasına dön](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/)

![Şafakta bir gölün kayalık adasında dikenli armut kaktüsünün üzerinde duran bir kartal, arkada kanolar ve karlı bir yanardağ.](https://mythos-app.download/images/blog-tenochtitlan-960.webp)

Mexica geleneğine göre tanrıları Huitzilopochtli, Aztlán'dan ayrılan halka, dikenli armut kaktüsünün üzerinde bir kartal gördükleri yerde şehir kurmalarını söyledi. Kartalı gölün içindeki bir adada buldular ve Tenochtitlan'ı geleneksel olarak 1325'te kurdular. Kaynaklar ayrıntılarda, hatta bir yılanın olup olmadığında bile, birbirinden ayrılıyor.

Yaklaşık 1541 ya da 1542'de, İspanyol güçlerinin şehri almasından yirmi yıl kadar sonra, bir grup Nahua ressam bugün Mendoza Kodeksi dediğimiz el yazmasının ikinci sayfasını doldurdu. Merkezde bir taştan fışkıran kaktüs, kaktüsün üzerinde de bir kartal var. Gagasında yılan yok. Yanında, ad glifinde dikenli armut bulunan lider Tenoch oturuyor. Sahnenin çevresinde onun 51 yıllık hükümdarlığını sayan bir takvim şeridi dolanıyor. Altında ise Mexica'nın fethettiği iki şehir, bir kalkan ve oklarla birlikte gösteriliyor.

Bu, Tenochtitlan'ın kuruluşunun kendi halkından birinin çizdiği hâli. Meksika bayrağındaki armadan farklı görünüyor ve asıl hikâye bu farkta yatıyor. Bu yazı efsaneyi, onu anlatan kaynakları ve boyalı bir sayfadan ulusal bir simgeye uzanan uzun yolu izliyor.

Elimizdeki her yazılı anlatı 1521'deki fetihten sonra, yeni sömürge dünyasında çalışan Nahua yazarlar ve İspanyol rahipler tarafından üretildi. 1521'den önceye ait, kuruluşu gösteren hiçbir kodeks günümüze ulaşmadı. Bunun kaydı nasıl eğip bükebileceği için [Moctezuma Cortés'i Bir Tanrı mı Sandı? Büyük Olasılıkla Hayır](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/moctezuma-cortesi-bir-tanri-mi-sandi-buyuk-olasilikla-hayir/) yazısına bakın.

## Aztlán: Kimsenin bulamadığı yurt

Hikâye bir yolculukla başlar. Mexica, Aztlán denen bir yerden geldiklerini söyler. Aztek adının modern kökeni de burasıdır. Kimse orayı yerinde bulabilmiş değil. Araştırmacılar öyle bir yerin hiç var olup olmadığını da tartışıyor. Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü (INAH), bazı araştırmacıların onu geçmişe meşruiyet kazandırmak için kullanılan mitik bir yer saydığını belirtiyor.

Kaynaklar çıkış noktası konusunda da hemfikir değil. Bazı belgeler kökeni “Yedi Mağara” anlamına gelen Chicomoztoc olarak veriyor. Tarihçi Michael E. Smith, kroniklere göre Aztlán'dan ya da Chicomoztoc'tan göç ettiği söylenen en az on yedi etnik grup saydı. Yani böyle bir hikâyeye sahip olan yalnızca Mexica değildi. UNAM'dan bir tarihçi, Aztlán anlatısının hükümdar Itzcoatl döneminde tasarlandığını ve sonraki hükümdarlarca yeniden işlendiğini savunuyor. Bu bir yorum, ama genç bir imparatorluk gücünün isteyebileceği şeye uyuyor: uzun bir yürüyüş, ilahi bir buyruk ve bir kader.

Mexica yıllıklarından Aubin Kodeksi, yolculuğu 1 Çakmaktaşı yılında Aztlán'dan ayrılışla başlatır. Bir not bunu 1168 olarak okur. Yol boyunca halk tanrısını taşır. Huitzilopochtli onlara yol gösterir ve INAH'ın özetlediği anlatılarda kartalla ilişkilendirilir. Tanrının kendisi için [Aztek Tanrıları](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aztek-tanrilari-kimdiler-ve-onlari-nasil-biliyoruz/) yazısına bakın.

## İşaret: Her kaynak ne diyor?

Hepimizin bildiği kısa sürüm burada çöküyor. Modern efsane, yani yılan yiyen kartal, bir kompozisyon. Eski kaynaklar birbirinden farklı birkaç tablo veriyor, bazıları ise hiç av vermiyor.

| Kaynak | Ne gösteriyor ya da ne söylüyor |
| --- | --- |
| Mendoza Kodeksi, fol. 2r (yak. 1541-42) | Bir taştan biten nopalın üzerinde kartal. Yılan yok, kuş yok. |
| Kutsal Savaş Teocalli'si (1325'ten sonra oyulmuş) | Nopal üzerinde kartal, gagasında “yanan su” savaş glifi. |
| Aubin Kodeksi (1576) | Bir kayadan biten nopalın üzerinde, kanatları açık, bir yılanı yiyen kartal. |
| Durán, *Historia* (1581'de tamamlandı) | Metinde tunal üzerinde bir kartal ve pençelerinde değerli tüylü bir kuş var. Levha atlasında hem kuşlar hem bir yılan görülüyor. |
| Tovar El Yazması | Kartal yeşil bir kuşu yiyor. |
| Ramírez Kodeksi (görsel) | Kartal bir pençesinde bir kuş tutuyor. |
| *Crónica Mexicáyotl* (yak. 1609) | Yerdeki işaretlerin bir listesi ve kartalın bir yılanı yırtıp yediği bir konuşma. |

Mendoza Kodeksi, yukarıda anlatılan sayfadır. Şehrin glifi taştan biten bir dikenli armuttur ve buna aşağıda döneceğiz.

Teocalli, sahnenin günümüze ulaşan tek Kolomb öncesi heykelidir. Seçim Mahkemesi'nin *700 años de la fundación de Tenochtitlan* cildi onu en eski betimleme sayar. Nopalı düz bir kayadan değil, yüzüstü yatan bir figürden biter. Kabartma aşınmış olduğundan, çeşitli araştırmacılar bu figürü Tlaltecuhtli, Cópil ya da Chalchiuhtlicue olarak tanımlıyor. Kartalın gagasında savaşın glifi olan *atl-tlachinolli*, yani “yanan su” var. Kabartma 2 Ev tarihini, yani 1325'i kaydeder, ama daha sonra oyulmuştur. Araştırmacılar ne kadar sonra oyulduğunu tartışıyor, kaynaklar da nerede ve ne zaman bulunduğu konusunda çelişiyor.

Aubin Kodeksi, kurucu kartalı yılan yerken çizen bilinen ilk kaynaktır. Mexicolore bu iddiayı araştırmacı Andrew Laird'e atfediyor. Mexicolore ayrıca, fetih öncesinden kalan kuruluş sahnesi görsellerinin hiçbirinde yılan bulunmadığını ekliyor.

Dominikli rahip Durán, kartalın kanatları güneşe doğru açık durduğunu yazdı. Atlas levhaları değişkenlik gösteriyor. En az biri yılanlı bir kartal gösteriyor, diğerleri kartalı kuşlarla gösteriyor. Durán ve Aubin için levha ve folyo numaraları modern kaynaklar arasında çelişiyor.

*Crónica Mexicáyotl* aykırı olanıdır. Yılandan iki kez söz eder. Bir kez yerdeki işaretlerin listesinde geçer (“donde es desgarrada la serpiente”). Bir kez de kartalın bir yılanı yırtıp yediği söylenen bir konuşmada geçer. Gagada resmedilmiş değildir, çünkü Mexicáyotl bir görsel değil, bir metindir. İspanyolca çevirmen Adrián León listeyi şöyle verir: “donde come el águila y es desgarrada la serpiente, donde nada el pez.” Yazarlığı tartışmalıdır. UNAM, Hernando de Alvarado Tezozómoc'u asıl yazar olarak anıyor, başka anlatılar ise ortak yazar olarak Alonso Franco'yu ekliyor. Adının İspanyolca biçimi de değişiyor: birçok kitapta Fernando, Nahuatlca önsözde Hernando.

Dolayısıyla “hiçbir eski kaynak yılandan söz etmez” yanlıştır, “her kaynak yılan yiyen bir kartal gösterir” de öyle. Söylenebilecek şey, sahnenin fetih öncesi hiçbir görselinde yılan bulunmadığıdır. Popüler yazılar ayrıca Mexicáyotl'un yanlış çevrildiğini suçlar ya da İspanyolların savaş glifini yılana çevirdiğini söyler. Her iki iddiayı da destekleyen bir kanıt yok.

### Cópil'in kalbi

Durán en canlı arka planı da sunar. Onun anlatımında Huitzilopochtli, Cuauhtlequetzqui adlı bir liderle konuşur. Lider, Malinalxochitl'in oğlu Cópil'in kalbinin düştüğü taşa gönderilir ve kalpten bir tunal doğar. Kartal o kaktüsün üzerinde durur. Yani kaktüs, kurban edilmiş bir düşmandan büyür. Bu ayrıntı Durán geleneğinden gelir ve popüler anlatılar onu rahatça tekrarlar.

### Bir tanrının seçimi mi, bir toprak sahibinin izni mi?

Mitik işareti bir yana bırakırsak, tarih daha pratik bir tablo çiziyor. Mexica göl adacıklarına, Azcapotzalco hükümdarının haraççıları olarak yerleşti. Bu hükümdarın adı da Tezozómoc'tu (adaşı olan sonraki vakanüvisle karıştırılmamalı). Seçim Mahkemesi cildi, Azcapotzalco hükümdarının yerleşmeye izin vermesi gerektiği için bunun, yerin yalnızca bir tanrı tarafından seçildiği hikâyesini zayıflattığı sonucuna varıyor. Bu bir yorum, ama haraç ilişkisinin kendisi iyi destekleniyor. [Aeneas: Roma'yı kuran mülteci](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aeneas-roma-yi-kuran-multeci/) ve [Romulus ve Remus](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/romulus-ve-remus/) yazılarındaki kurucular gibi, Mexica da zor bir başlangıcı ilahi bir işaretli hikâyeye dönüştürdü.

## 1325 tarihi

“1325'te kuruldu” ifadesi levhalarda ve ders kitaplarında geçer. Bu geleneksel tarihtir ve çoğunlukla 2 Ev (2 Calli) yıl adında uzlaşan on altıncı yüzyıl kaynaklarında en yaygın olanıdır. UNAM'dan María Castañeda de la Paz, bu kayıtların çoğunun on altıncı yüzyılın ikinci yarısına ait olduğunu belirtiyor. INAH'ın Templo Mayor sayfası, tarihin tartışıldığını, ama araştırmacıların çoğunun 2 Calli'yi 1325 olarak kabul ettiğini söylüyor. Mendoza, takvim çerçevesini o yılla açar.

Kesin gün ise ayrı bir mesele. Bazı basın haberleri ve resmî kaynaklar 13 Mart 1325'i *Crónica Mexicáyotl*'a atfediyor, ama kronik açıkça yalnızca 2 Calli yılını veriyor. On altıncı yüzyıla ait başka kaynaklar çeşitli tarihler kaydediyor, bu yüzden hiçbir gün söylenemez.

Başka tarihler de var. Bazı araştırmacılar azınlık görüşü olarak 1345'i tercih ediyor. Tarihçi Eduardo Matos Moctezuma, 1321, 1521 ve 1821'i hizalamak için zaman zaman kullanılan 1321 yılını bir manipülasyon olarak nitelemiştir. Araştırmacı Patrick Johansson K., 2 Calli'nin tunalın kartalsız belirmesine denk geldiğini, gerçek kuruluş anı saydığı kartalın inişinin ise daha sonra gerçekleştiğini savunuyor. UNAM Ciencia, Mexica'nın yerleşkede daha önce yaşamış olabileceğini, resmî törenin o yıl yapıldığını belirtiyor. Hakem denetiminden geçmemiş bir astronomi ön baskısı, tarihin 52 yıllık döngünün ikinci yılına denk geldiğini ve vakanüvislerin bir kurgusu olabileceğini öne sürüyor. İlişkili bir sistemdeki bu döngü için [Maya takvimi ve 2012 “dünyanın sonu”](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/maya-takvimi-ve-2012-dunyanin-sonu/) yazısına bakın.

Modern bir varsayım, kuruluşu 1325'teki bir güneş tutulmasına bağlıyor. Bunu Jesús Galindo Trejo önerdi, Matos Moctezuma da tekrarladı. Ama uzmanlar, kuruluşu tutulmaya bağlayan bilinen hiçbir belge olmadığını belirtiyor. Tutulma, modern hesapla Jülyen takvimine göre 13 Nisan 1325'e, yani Gregoryen takvimine göre 21 Nisan'a tarihleniyor. *Arqueología Mexicana*'daki bir makale efsane açısından sorunu işaret ediyor: tutulma güneşin yenmesidir ve bu, güneşle ilişkili bir kartala pek uymaz. Bunu bir spekülasyon olarak ele alın. Kartalın güneşle ilgili yönü, Mexica'nın daha geniş güneş tasavvuruna aittir ve [Aztekler Neden Beş Güneşe İnanıyordu?](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aztekler-neden-bes-gunese-inaniyordu/) yazısında anlatılır.

## Adın anlamı

Olağan açıklamaya göre Tenochtitlan, *tetl* (taş), *nōchtli* (dikenli armut) ve *-tlan* (yer) öğelerinin birleşimidir: “nopal taşının yeri.” Bu, taştan biten bir dikenli armut olan ve *tetl* ile *nōchtli*'yi düşündüren Mendoza glifine uyuyor. *-tlan* “yer” öğesi orada açıkça çizilmiş değil.

Ama köken bilgisi sağlam değil. Sözlükbilimciler *tenoch-* öğesinin tartışmalı olduğunu belirtmiştir. Bir okuma “kaya-kaktüs-meyvesinin yakınındaki yerde” der, bir diğeri doğasının tam olarak açık olmadığını söyler, üçüncüsü ise *nōch-* öğesindeki ünlü uzunluğunun zıtlık oluşturduğuna dikkat çeker. Daha sonraki bir tanıklık ünlünün kısa olduğunu düşündürüyor. Alternatif, şehrin lider Tenoch'tan adını almış olmasıdır. Araştırmacılar onun tarihsel bir kişi mi yoksa mitolojik bir figür mü olduğu konusunda anlaşamıyor. Mendoza onu kartalın yanında, ad glifinde bir dikenli armutla gösteriyor. Ad hikâyeyi taşıyor olabilir ya da hikâye ismin çevresinde büyümüş olabilir.

## Kartal bayrağa nasıl ulaştı?

Yaygın iddia, amblemi on dokuzuncu yüzyılın yarattığı yönünde. Bu doğru değil. INAH'tan Guillermo Correa Lonche'nin araştırmalarının bir özetine göre, hiçbir Kolomb öncesi ya da sömürge dönemi belgesi sahnenin tamamını bizim bildiğimiz hâliyle göstermiyor. Ama Henrico Martínez'in *Reportorio de los tiempos* (1606) adlı eserinin başlık sayfası kartalı, nopalı ve yılanı zaten bir araya getirmişti. İlk sayısı 1722'de çıkan *Gaceta de México* gibi sonraki sömürge yayınları da benzer kartal imgeleri kullandı. On dokuzuncu yüzyıl, zaten var olan bir imgeyi standartlaştırdı ve resmîleştirdi. Onu icat etmedi.

Resmî sürümler birkaç kez değişti. 1815'te Puruarán Kongresi, bir lagünde nopal üzerinde gagasında yılan taşıyan bir kartal belirledi. 2 Kasım 1821'de Iturbide'nin kararnamesi nopal üzerinde taçlı bir kartal öngördü ve kaynaklar yılanın kalıp kalmadığı konusunda çelişiyor. Nisan 1823'te (kararname genellikle 14 Nisan tarihli sayılır) Kurucu Kongre, kartalın sol ayağıyla lagün suları arasında bir kayadan biten nopalın üzerinde durmasına, sağ pençesinde bir yılanı kavramasına ve laurel ile meşe dallarının eşlik etmesine karar verdi. Bundan sonra pek çok varyant dolaşıma girdi ve İkinci İmparatorluk, Maximilian döneminde tasarımı yeniden değiştirdi.

Birçok Meksika imgesinin ardındaki dünya olan ölülerin Mexica tarafından nasıl tasavvur edildiği için [Ölüler Günü ve Aztek ölüler diyarı](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/oluler-gunu-ve-aztek-oluler-diyari/) yazısına bakın.

## Kısa yanıtlar

- **Bu hangi tür kartal?** Tür belirsiz, bu yüzden “altın kartal” kesinleşmiş sayılmamalı.
- **Yılan Quetzalcoatl mı?** Bildiğimiz hiçbir kaynak bunu desteklemiyor. Kartalın Huitzilopochtli ile bağı kanıtlı, ama yılanı Quetzalcoatl olarak okumak popüler bir modern iddia.
- **Templo Mayor kazıları efsaneyi kanıtladı mı?** Hayır. Matos Moctezuma'nın 1978 kazısı Templo Mayor'u ve adaklarını ortaya çıkardı, ama bu kartal hikâyesini ya da tarihi doğrulamaz.
- **Mendoza Kodeksi ne zaman bulundu?** 1659'dan beri Bodleian Kütüphanesi'nde. Araştırmacılara yeniden tanıtılması genellikle onu 1830'larda yayımlayan Lord Kingsborough'a atfedilir.

## Dayandığımız kaynaklar

**Antik kaynaklar**

- Mendoza Kodeksi, fol. 2r (yak. 1541-42). Yorum: Frances F. Berdan ve Patricia Rieff Anawalt, *Codex Mendoza* (California Üniversitesi Yayınları, 1997).
- Diego Durán, Yeni İspanya Hint Adaları Tarihi, Doris Heyden çevirisi (Oklahoma Üniversitesi Yayınları, 1994). Ayrıca Tanrılar ve Ayinler Kitabı ile Eski Takvim, Fernando Horcasitas ve Doris Heyden çevirisi (Oklahoma Üniversitesi Yayınları, 1971).
- Hernando de Alvarado Tezozómoc, *Crónica mexicáyotl*, Adrián León çevirisi (UNAM, Tarih Araştırmaları Enstitüsü, 3. baskı, 1998).
- Aubin Kodeksi (“1576 Kodeksi”), Charles E. Dibble'ın yayıma hazırladığı *Historia de la nación mexicana* adıyla yayımlandı (1963).

**Modern araştırmalar**

- Eduardo Matos Moctezuma, *Great Temple*, Doris Heyden çevirisi (Thames & Hudson, 1988).
- David Carrasco, Scott Sessions ile birlikte, *Daily Life* (Greenwood Press, 1998; 2. baskı 2011).
- Patrick Johansson K., “La fundación de México-Tenochtitlan. Consideraciones 'crono-lógicas'”, *Arqueología Mexicana* 135, s. 70-77.
- Michael E. Smith, “Nahuatl kroniklerindeki Aztlán göçleri: mit mi, tarih mi?”, *Ethnohistory* 31(3), 1984, s. 153-186.
- José Rubén Romero Galván, “La *Crónica mexicáyotl*”, içinde *Los privilegios perdidos: Hernando Alvarado Tezozómoc, su tiempo, su nobleza y su Crónica mexicana* (UNAM, 2003), s. 143-152.
- Federal Yargı Gücü Seçim Mahkemesi, *700 años de la fundación de Tenochtitlan*. INAH, “La piedra, el nopal, el águila y la serpiente”. Mexicolore, “Kartal ve yılan” (Andrew Laird'e atıfla).

Mexica hikâyesini Aztlán'dan Templo Mayor'a kadar izlemek ister misiniz? Mythos'ta Aztek Mitolojisi'ni öğrenin.

[Uygulamayı indir](https://mythos-app.download/tr-tr/#get-the-app) [Kursa göz atın](https://mythos-app.download/tr-tr/courses/aztec-mythology/)

## Okumaya devam et

- ![Pamuklu yastıklı zırhlar ve tüylü kalkanlar taşıyan iki savaşçı hattı, karlı bir yanardağın altındaki yüksek ova üzerinde karşılaşıyor.](https://mythos-app.download/images/blog-lt-flower-wars-960.webp)

  Aztek

  29 Ekim 2026 5 dk okuma

  ### [Aztek Çiçek Savaşları Nedir? Ritüel Çatışma mı, Gerçek Savaş mı?](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aztek-cicek-savaslari-nedir-rituel-catisma-mi-gercek-savas-mi/)

  Aztek çiçek savaşları (xochiyaoyotl), Tlaxcala ve komşularıyla onlarca yıl sürdü. Kaynaklar ne diyor, uzmanlar neden hâlâ ayrışıyor?

  Yazıyı oku
- ![Loş bir tapınak kazısında gömülü bir adamın açık avucunda, kafatası biçimli kil bir düdük duruyor.](https://mythos-app.download/images/blog-lt-death-whistle-960.webp)

  Aztek

  29 Ekim 2026 4 dk okuma

  ### [Aztek Ölüm Düdüğü Ne İçin Kullanılıyordu?](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aztek-olum-dudugu-ne-icin-kullaniliyordu/)

  Hiçbir metin Aztek kafatası düdüklerinin amacını söylemez. Kanıtlar savaşı değil, ölüm, kurban ve rüzgârla ilgili ritüeli işaret eder.

  Yazıyı oku
- ![Taş bir piramidin üzerinde, Mezoamerika gökyüzünde beş güneş.](https://mythos-app.download/images/blog-five-suns-960.webp)

  Aztek

  2 Ekim 2026 4 dk okuma

  ### [Aztekler Neden Beş Güneşe İnanıyordu?](https://mythos-app.download/blog/tr-tr/aztekler-neden-bes-gunese-inaniyordu/)

  Dört kez yaratılıp yok edilmiş bir dünya ve içinde yaşadığımız olan.

  Yazıyı oku
