Romeins · 4 min leestijd

Lupercalia: het wilde Romeinse feest achter Valentijnsdag (misschien)

Geitenbloed, leren riemen en een koning die een kroon weigerde. En waarom de link met Valentijnsdag wankeler is dan je denkt.

Terug naar Verhalen
Halfnaakte jongemannen rennen met leren riemen door een Romeinse straat, voor een grot met een wolvin.

Op de ochtend van 15 februari in het jaar 44 voor Christus stond de machtigste man ter wereld op een podium op het Forum Romanum in een purperen mantel en zat hij op een gouden stoel. Julius Caesar was benoemd tot dictator voor het leven. Voor hem rende een jongeman, bijna naakt, bedekt met zweet en met een leren riem in zijn hand. Dit was Marcus Antonius, en hij nam deel aan de Lupercalia, een van de oudste en vreemdste feesten van Rome. Hij rende naar Caesar toe en bood hem een kroon aan. Caesar weigerde die, driemaal, onder gejuich van de menigte. Een maand later werd hij vermoord. De Romeinen hielden van het feest. Het was ook, eerlijk gezegd, een beetje schandalig.

De grot

De Lupercalia werd gehouden op 15 februari, en het middelpunt was een grot op de helling van de Palatijn genaamd het Lupercal, “de plaats van de wolf”. Hier voedde de wolvin volgens de legende Romulus en Remus. Een heilige vijgenboom groeide in de buurt. De naam van het feest hangt samen met lupus, wolf, en de priesters, de Luperci, waren georganiseerd in twee gilden van jongemannen uit goede families. Het feest was al oud in de tijd van de Romeinen, en de Romeinen zelf wisten niet precies waarvoor het diende.

Wat er gebeurde

We hebben goede beschrijvingen van Plutarchus, die zo'n 150 jaar na Caesar schreef. Het feest begon met een offer van geiten en een hond bij het Lupercal. Twee van de jongemannen werden dan naar voren gebracht en hun voorhoofd werd aangeraakt met een mes dat nog bloederig was van het offer. Anderen veegden het bloed af met in melk gedoopte wol, en de twee jongemannen moesten lachen. Het was een reinigingsritueel, met gevoel voor humor.

Na een feestmaal, met veel wijn, sneden de Luperci repen uit de huiden van de geofferde geiten. Gekleed in weinig meer dan een lendendoek van geitenvel, of in niets, renden ze in een rondje om de voet van de Palatijn en door de straten van Rome. Onder het rennen sloegen ze omstanders met de repen huid. Vrouwen gingen er opzettelijk voor staan en strekten hun handen uit. Volgens Plutarchus geloofde men dat geslagen worden een gemakkelijke bevalling bracht en onvruchtbare vrouwen vruchtbaar maakte.

De repen heetten februa, van het Latijnse woord voor reiniging, en de hele maand ontleende er zijn naam aan: Februarius, februari.

Shakespeares versie

Shakespeare kende het verhaal van Plutarchus. In Julius Caesar opent het feest het stuk. Caesar zegt tegen Antonius, als die staat te gaan rennen: “Vergeet niet, in je haast, Antonius, Calpurnia aan te raken; want onze ouden zeggen dat de onvruchtbaren, in deze heilige jacht aangeraakt, hun vloek van onvruchtbaarheid afschudden.” Calpurnia was zijn vrouw, en ze hadden geen kinderen. Het is een perfect klein tafereel over macht en vruchtbaarheid, en over wat de toekijkende mensen konden denken.

Het einde van het feest

De Lupercalia overleefde het einde van de Republiek en de opkomst van het keizerrijk en werd in de vijfde eeuw na Christus nog gevierd, lang nadat Rome officieel christelijk was geworden. Het was een populaire en langlevende gewoonte. Uiteindelijk werd het veroordeeld door paus Gelasius I, die regeerde van 492 tot 496, in een brief die bewaard is gebleven. Hij schreef een scherp antwoord aan Romeinse senatoren die het verdedigden. Het feest lijkt kort daarna te zijn verdwenen.

En Valentijnsdag?

Hier komt de populaire bewering: de Kerk verving de heidense Lupercalia op 14 februari door Valentijnsdag en gaf ons zo een feestdag van de liefde. Het is een nette geschiedenis, en je vindt haar op veel plaatsen. Maar historici zijn sceptisch.

Er waren inderdaad een of meer vroegchristelijke martelaren genaamd Valentijn, verbonden met 14 februari. Het feest van Sint-Valentijn is vanaf het einde van de vijfde eeuw bevestigd. Sommige verslagen schrijven het toe aan paus Gelasius, dezelfde paus die de Lupercalia aanviel. Maar geen van de vroege verhalen over de heilige heeft iets met romantiek te maken. Hij werd herdacht als martelaar. De band tussen Valentijn en liefde is verrassend laat.

De eerste bekende schrijver die Sint-Valentijn met romantische liefde verbindt, is Geoffrey Chaucer, rond 1380, in zijn gedicht Het parlement van vogels, waarin vogels op Sint-Valentijn bijeenkomen om hun partners te kiezen. Chaucer heeft de associatie misschien zelfs verzonnen, schrijvend voor het hof van koning Richard II, wiens huwelijksonderhandelingen toen in het nieuws waren. In de volgende eeuwen sloeg het idee aan, met geschreven liefdesbriefjes en later gedrukte kaarten. In het Amerika van de jaren 1840 begon Esther Howland kaarten met kanten rand te verkopen, en de valentijnskaartindustrie was geboren. Cupido, geleend uit de Romeinse mythe, stond al snel op elke kaart.

Wat overblijft

Er is geen duidelijke lijn van de Lupercalia naar een hartvormige doos chocolaatjes. Het vruchtbaarheidsfeest en het feest van de heilige delen een datum, en beide hebben te maken met een soort paartijd in februari, en latere schrijvers hebben ze aan elkaar gekoppeld. Maar het verband is een moderne gok, geen vaststaand feit.

Wat overblijft is de maand. Elke februari spreken we, zonder het te weten, de naam uit van een Romeins reinigingsfeest. En als je je ooit geslagen vindt met een leren riem door een man in geitenvel, doe je het eindelijk goed.

Lees verder