
Egyptische mythen zijn vaak fragmentarisch. Spreuken, hymnen en stukjes verhalen duiken op in graven, maar de Egyptenaren schreven zelden een verhaal van begin tot eind op. De enige uitzondering, het verhaal van Isis en Osiris, komt van een Griekse schrijver, Plutarchus, die het rond het jaar 100 na Christus opschreef in een essay genaamd Over Isis en Osiris. Plutarchus was priester in Delphi, filosoof en liefhebber, en hij zette de stukken in elkaar uit wat hij had geleerd. Het is de meest complete versie die we hebben, en ze leest als een moordmysterie.
Een koning en een jaloerse broer
Osiris was koning van Egypte, en een goede. Hij leerde zijn volk akkerbouw, maakte wetten en maakte volgens Plutarchus een eind aan kannibalisme. Toen hij naar het buitenland reisde om de beschaving te verspreiden, regeerde zijn vrouw Isis in zijn plaats, en ze regeerde goed. Zijn broer Seth, de god van stormen, woestijnen en wanorde, koesterde wrok.
Bij Osiris’ terugkeer plande Seth een banket met tweeënzeventig samenzweerders. Op het feest toonde hij een prachtige kist, precies op Osiris’ maat gemaakt, en beloofde die aan wie erin paste. Een voor een gingen de gasten erin liggen. Toen Osiris erin klom, sloegen Seth en zijn vrienden het deksel dicht, spijkerden het vast en verzegelden het met gesmolten lood. Ze gooiden de kist in de Nijl.
De zoektocht
Isis knipte haar haar af, trok rouwkleding aan en zocht de kist. Hij was de rivier af naar zee gedreven, tot hij aanspoelde aan de kust van Byblos, een stad in het huidige Libanon, waar een tamarisk om hem heen was gegroeid. De koning van Byblos was zo onder de indruk van de enorme boom dat hij hem velde en er een pilaar van zijn paleis van maakte. Isis, vermomd als dienstmeid, liet zich aannemen als min van de baby van de koning en onthulde uiteindelijk wie ze was en vroeg om de pilaar. Ze nam de kist mee naar huis.
Helaas vond Seth hem. Terwijl hij bij maanlicht aan het jagen was, herkende hij de kist, opende hem en sneed Osiris in veertien stukken, die hij over Egypte verspreidde.
Het weer in elkaar zetten
Isis begon opnieuw. Met haar zus Nephthys reisde ze langs de Nijl en verzamelde de stukken. Waar ze er een vond, werd later een heiligdom gebouwd. Alleen de fallus ontbrak; een vis had hem opgegeten. Isis maakte een vervanging van goud, of in sommige versies van klei. Anubis, de jakhalsgod, wikkelde het lichaam in linnen. Dit, zeiden de Egyptenaren, was de eerste mummie.
Toen waaide Isis, in de gedaante van een wouw, een roofvogel, met haar vleugels adem in het lichaam en verwekte een zoon, Horus. In sommige vertellingen deed ze dat vlak voordat het lichaam koud werd, in andere door magie.
De wreker
Horus groeide verborgen op in de moerassen van de Nijldelta. Toen hij oud genoeg was, daagde hij Seth uit voor de troon. Het conflict was lang, met wedstrijden, rechtszaken voor de goden en een paar heel vreemde momenten. In een episode verloor Horus een oog, dat later door Thoth werd hersteld. Dat oog, het Oog van Horus, werd een van de populairste beschermamuletten van Egypte. In een andere hielden de goden een proces en besloten na vele jaren in het voordeel van Horus.
Osiris, hersteld maar niet in staat onder de levenden te leven, werd de koning van de doden en rechter in de onderwereld. Horus werd de koning van Egypte. Elke farao werd tijdens zijn leven als Horus gezien en, als hij stierf, als Osiris.
De band met de Nijl
Het verhaal past bij het ritme van de rivier. Egyptes fortuin hing af van de jaarlijkse overstroming. Het land was maandenlang droog, en dan kwam het water, dat nieuw slib en een nieuwe oogst bracht. Osiris werd geassocieerd met het graan dat sterft en terugkeert, en met de overstroming. Hij wordt vaak geschilderd met groene of zwarte huid, de kleuren van vegetatie en vruchtbare grond. Een bekend ritueel bestond uit het maken van een Osirisfiguur van aarde, die met gerst te beplanten en te zien ontkiemen.
Een godin die reisde
Isis was het hart van het verhaal, en haar aantrekkingskracht ging verder dan Egypte. In de Hellenistische tijd verspreidde haar verering zich over de Middellandse Zee. In de eerste eeuw na Christus had ze tempels in Rome, in Pompeji en tot in Brittannië en aan de Rijn. Ze was een godin van magie, moederschap en bescherming. Ze werd “die van de tienduizend namen” genoemd.
Veel geleerden denken dat christelijke afbeeldingen van Maria met kind iets verschuldigd zijn aan afbeeldingen van Isis die Horus de borst geeft. Het idee wordt betwist, maar een verhaal dat in de Nijlvallei begon en tweeduizend jaar later nog werd verteld in het essay van een Griekse filosoof, heeft zeker uithoudingsvermogen.


