Egyptisch · 4 min leestijd

Ra's nachtreis en de slang die de zonsopgang wilde tegenhouden

Elke nacht voer de Egyptische zon door de onderwereld, en elke nacht probeerde iets haar op te eten.

Terug naar Verhalen
Een zonneboot op een donkere onderwereldrivier met een gloeiende zon en een reusachtige slang in het water.

Stel je voor dat je leeft in een wereld waarin niets garandeert dat de zon morgen opkomt. Zo denken wij niet over de dageraad, maar zo dachten de Egyptenaren erover, of in elk geval zo beschrijven de koninklijke graven het. In hun verbeelding was de dagelijkse verschijning van de zon een overwinning, elke nacht opnieuw bevochten tegen een monster.

De twee boten van de zon

De zonnegod was Ra, soms gecombineerd met andere goden in vormen als Amon-Ra en Ra-Horachty. Overdag voer hij over de hemel in een vaartuig genaamd de Mandjet, de "Boot van Miljoenen Jaren," een reis van twaalf uur. Bij zonsondergang verliet hij de hemel en ging de onderwereld in, de Duat, om in een tweede boot, de Mesektet, door nog twaalf uur duisternis te reizen.

Deze reis wordt beschreven in een reeks dodenboeken, geschilderd op de muren van koninklijke graven in het Nieuwe Rijk, vanaf ongeveer 1500 v.Chr. Het bekendste is het Amduat, "Wat Zich In De Onderwereld Bevindt." Het verdeelt de nacht in twaalf uren, elk met zijn eigen poort, zijn eigen landschap en zijn eigen bewoners. In sommige uren juichen de doden terwijl het licht voorbijtrekt en worden ze even verwarmd. In andere moet de boot door angstaanjagende plekken, bewaakt door slangen met vuur in hun bek.

De vijand

Het grootste gevaar van de reis was Apophis, die de Egyptenaren zelf Apep noemden, een enorme slang die in de oerwateren leefde. Hij was geen gewoon monster. Hij was de belichaming van chaos, de kracht die zich verzette tegen maät, het principe van orde. Teksten noemen hem "de boze hagedis," "de vijand," "degene die Ra haat." Soms wordt gezegd dat hij zo lang is dat niemand zijn einde kon zien.

Apophis' wapen was een hypnotiserende blik en een gebrul. In sommige versies probeerde hij het water van de onderwereldrivier op te drinken, zodat de boot op een zandbank zou stranden. In andere probeerde hij gewoon de boot in te slikken. Goden aan boord vochten tegen hem. De godin Mehen kronkelde rond de cabine van de boot om de zonnegod te beschermen. En, een van de opvallendste details van het verhaal, de god Seth, vaak afgebeeld als de schurk van het Osiris-verhaal, stond met een speer in de boeg. Seth, de god van stormen en wanorde, was sterk genoeg om de slang tegen te houden.

Hulp van beneden

De Egyptenaren lieten de strijd niet alleen aan de goden over. Priesters van de tempel van Amon in Karnak reciteerden een ritueel genaamd het "Boek van het Verslaan van Apophis." De tekst gaf hun de opdracht een wassen figuur van de slang te maken, zijn naam op papyrus te schrijven, erop te spugen, hem met de linkervoet te vertrappen, hem met een vuurstenen mes te doorboren en hem in een vuur te verbranden. Ze deden dit op verschillende tijden van de dag, vooral bij zonsopgang en middernacht. Een storm of een zonsverduistering kon worden gezien als een aanval van Apophis.

Middernacht en wedergeboorte

Op het diepste uur van de nacht, volgens de boeken, ontmoette Ra Osiris, de god van de doden. Op een afbeelding uit het graf van Nefertari verschijnt de zonnegod met een ramskop, verbonden met het gemummificeerde lichaam van Osiris, met het opschrift "Ra rust in Osiris, Osiris rust in Ra." De twee goden werden verenigd, en de doden in de onderwereld kregen het licht van de zonnegod te zien.

Op het twaalfde uur bereikte de boot de horizon. Ra, nu in de vorm van de scarabeekever Chepri, werd de hemel in geduwd door een reusachtige mestkever. De Egyptenaren zagen dat mestkevers ballen mest over de grond rollen, en dat er uit de bal nieuwe kevers tevoorschijn kwamen, dus zagen ze de kever als symbool van wedergeboorte. De zon kwam weer op. Het monster had weer een dag verloren.

Een angst om te vergeten

Het is voor ons makkelijk om dit te zien als een poëtische manier om dag en nacht te beschrijven. De Egyptenaren namen het letterlijker. Het idee van maät stond centraal in hun religie en hun bestuur. Chaos was altijd aanwezig, net buiten de rand van de orde. De plicht van de koning, en de dagelijkse rituelen van de priesters, waren om de wereld draaiende te houden.

Dat is een reden waarom dit verhaal zo aangrijpend is. Het zegt dat de zonsopgang geen vanzelfsprekendheid is. Het is een dagelijkse verdedigingsdaad, uitgevoerd door goden, priesters en, in zekere zin, iedereen. Elke dageraad is de verjaardag van een gevecht.

Lees verder