
Een van de meest aangehaalde passages over de gevaren van technologie werd ongeveer 2.400 jaar geleden geschreven, en het begint met een Egyptische god. In Plato's dialoog Phaedrus vertelt Socrates, wandelend buiten Athene met een vriend, dat hij een oud verhaal uit Egypte heeft gehoord. In de stad Naucratis leefde een oude god genaamd Theuth, de Griekse vorm van Thoth, die getallen, rekenkunde, meetkunde, sterrenkunde, dam- en dobbelspellen uitvond, en, het belangrijkst van alles, de letters. Hij ging naar de koning van Egypte, Thamus, die regeerde in Thebe, en stelde voor om de nieuwe kunsten aan alle Egyptenaren te geven.
Het antwoord van de koning
Thamus vroeg waar elke kunst goed voor was. Toen Theuth bij de letters kwam, zei hij: "Deze vaardigheid, mijn koning, zal de Egyptenaren wijzer maken en hun geheugen verbeteren. Ik heb een middel gevonden voor zowel het geheugen als de wijsheid." De koning was niet onder de indruk. "Zeer vernuftige Theuth," zei hij, "degene die een kunst kan scheppen is niet altijd de beste beoordelaar van haar nut voor wie haar gebruikt. Jij, de vader van de letters, hebt het omgekeerde gezegd van wat ze kunnen doen. Deze uitvinding zal vergeetachtigheid veroorzaken in de zielen van wie haar leert, omdat ze hun geheugen niet zullen oefenen. Ze zullen vertrouwen op het schrift, dat extern is en afhangt van tekens die aan anderen toebehoren, en niet onthouden vanuit zichzelf."
Het schrift, vervolgde de koning, was geen remedie voor het geheugen, maar een geheugensteuntje. Leerlingen zouden de schijn van wijsheid verwerven, niet de werkelijkheid. Ze zouden veel dingen horen zonder onderwezen te worden, en zouden veel lijken te weten terwijl ze over het algemeen niets wisten, en moeilijk in de omgang zijn, met de schijn van wijsheid zonder haar inhoud.
De ironie
Er schuilt een diepe ironie in het verhaal. Plato schreef het op. We kennen Socrates' standpunt omdat zijn leerling het in een boek schreef. En Plato's dialogen, die tot de invloedrijkste teksten van de westerse filosofie behoren, zijn zelf een product van de technologie waartegen Thamus waarschuwde.
Wie was Thoth?
Thoth, in het Egyptisch Djehuty, was een van de belangrijkste goden van het oude Egypte. Hij werd afgebeeld als een ibis, of als een man met het hoofd van een ibis, of soms als een baviaan. Hij was de god van het schrift, de wijsheid, de maan, het meten en de magie. Zijn belangrijkste cultuscentrum was Hermopolis, in Midden-Egypte. Hij was ook de schrijver van de goden, die het resultaat vastlegde wanneer de harten van de doden werden gewogen in de Hal van het Oordeel.
Men zei dat hij de hiërogliefen had uitgevonden, die de Egyptenaren medu netjer noemden, "de woorden van de god." Hij werd verbonden met de kalender en met de wiskunde. Egyptische schrijvers, die een essentiële rol speelden in het bestuur, baden tot hem voordat ze gingen schrijven, en, volgens sommige verslagen, goten een beetje van het eerste water uit de inktschaal uit ter ere van hem.
De wereld van de schrijver
Schrijvers waren de ontwikkelde elite van het oude Egypte, en daar waren ze trots op. Een tekst uit het Middenrijk, De satire op de ambachten, geschreven rond 2000 v.Chr., beschrijft de ellende van elk ander beroep: de pottenbakker besmeurd met klei, de wasman die geslagen wordt, de boer die belast wordt, de soldaat die gevaar tegemoet marcheert. Alleen de schrijver, zegt de tekst, heeft een gemakkelijk leven, omdat hij geen handwerk hoeft te doen. De tekst adviseert een jongeman om boeken meer te houden dan zijn moeder. Het is de vroegste versie van een motivatiepraatje voor een student, en ook een van de eerste klachten over kantoorarbeiders die neerkijken op handwerk.
De god van twee werelden
De Grieken identificeerden Thoth met hun eigen god Hermes, die ook een boodschapper en een god van reizigers was, en de twee versmolten in de figuur van Hermes Trismegistus, "Driemaal-Grote Hermes." Een verzameling mystieke en filosofische geschriften uit de eerste eeuwen van onze jaartelling, de Hermetica, werd aan hem toegeschreven, en een invloedrijke tekst bekend als de Smaragden Tafel werd ook aan hem toegeschreven. De hermetische traditie beïnvloedde de alchemie en astrologie van de middeleeuwen en de renaissance, en sporen ervan zijn nog terug te vinden in het taalgebruik van magie en esoterisch denken: "hermetisch afgesloten" komt van zijn naam.
Waarom de discussie nog leeft
Thamus' bezwaar wordt nog steeds in nieuwe vormen gemaakt. Toen de boekdrukkunst in de vijftiende eeuw werd uitgevonden, waarschuwden sommige geleerden dat het mensen lui zou maken en de wereld zou overspoelen met slechte boeken. Toen rekenmachines in scholen werden geïntroduceerd, kregen ze de schuld van het verwoesten van het rekenonderwijs. De afgelopen jaren hebben onderzoekers bestudeerd wat soms het "Google-effect" wordt genoemd: mensen onthouden eerder waar ze informatie kunnen vinden dan de informatie zelf. En met de opkomst van schrijfhulpmiddelen op basis van kunstmatige intelligentie is de discussie opnieuw opgelaaid. Als een machine voor ons kan schrijven, wat gebeurt er dan met ons eigen kunnen?
Het genuanceerde beeld
Het is gemakkelijk om Thamus als een techniekhater af te schilderen, en de spot te drijven met het idee dat het schrift het geheugen beschadigde. Het schrift was duidelijk een winst. Het liet kennis zich opstapelen, over tijd communiceren en maakte recht, wetenschap, literatuur en alles wat we beschaving noemen mogelijk. Maar de koning had wellicht op één punt gelijk: elk hulpmiddel dat de geest uitbreidt, verandert hem ook. We onthouden epische gedichten niet meer zoals mensen vóór het schrift deden. We hebben sommige vaardigheden uitbesteed en zijn misschien wel iets verloren.
Het punt van het verhaal is niet om te kiezen tussen Thoth en Thamus. Het is om te onthouden dat ze beiden gelijk hadden. De god gaf ons een geschenk, en de koning waarschuwde ons voor de prijs. We zijn nog steeds aan het uitzoeken wat die prijs precies is.


