
In 1542 werd de Spaanse ontdekkingsreiziger Francisco de Orellana de eerste Europeaan die de volledige lengte van de grootste rivier op aarde bevaarde. Zijn mannen zeiden dat ze onderweg werden aangevallen door lange, lichthuidige vrouwen die samen met de lokale mannen vochten. Orellana noemde de rivier naar de strijdsters uit de Griekse mythologie: de Amazone. Wat de ontdekkingsreizigers ook zagen, de naam bleef hangen, en meer dan vierhonderd jaar later noemde een bedrijf, opgericht door een man genaamd Jeff Bezos, zich naar de rivier, waardoor een van de grootste bedrijven ter wereld, via een omweg, is genoemd naar een natie van mythische vrouwen.
De Amazones van de Grieken
De Grieken waren gefascineerd door de Amazones. Het waren een natie van vrouwen die aan de rand van de bekende wereld leefden, meestal rond de Zwarte Zee, die te paard vochten met bogen, speren en een halvemaanvormig schild, en wier samenleving niet afhankelijk was van mannen. De Ilias noemt ze antianeirai, "gelijk aan mannen," of misschien "een partij waard voor mannen." Verscheidene van de grote helden zouden tegen hen hebben gevochten.
- Herakles moest, als zijn negende werk, de gordel van de Amazonekoningin Hippolyte terugbrengen.
- Theseus voerde Antiope, een Amazone, mee, en de Amazones vielen Athene aan als wraak. De strijd was een van de populairste onderwerpen in de Griekse kunst, te zien op het Parthenon, de tempel van Apollo bij Bassae en het Mausoleum van Halicarnassus.
- Tijdens de Trojaanse Oorlog kwam de Amazonekoningin Penthesilea Troje te hulp en werd gedood door Achilles, die, volgens latere dichters, verliefd op haar werd terwijl ze stierf.
Een valse etymologie
Een beroemd stukje Griekse volkswijsheid hield vol dat de naam Amazone "zonder borst" betekende, van a- (zonder) en mazos (borst), en dat de vrouwen hun rechterborst afsneden om makkelijker een boog te spannen. Het is een levendig beeld en vrijwel zeker onjuist. Het komt in geen enkele Griekse kunst voor: Amazones op vaasschilderingen hebben beide borsten, soms een blootgelegd. Moderne taalkundigen vermoeden dat de naam komt van een Iraans woord dat "strijders" betekent. Het verhaal ontstond waarschijnlijk als een poging om een onbekend woord te verklaren.
Herodotos en de Scythen
De geschiedschrijver Herodotos, die in de vijfde eeuw v.Chr. schreef, vertelt een nuchterder verhaal. Na een gevecht met de Grieken werden sommige Amazones gevangen en op schepen gezet, maar ze overmeesterden de bemanning en kwamen uiteindelijk terecht aan de noordkust van de Zwarte Zee, waar ze de Scythen ontmoetten, een nomadisch volk. De jonge Scythische mannen en de Amazones leerden elkaar kennen. Ze trouwden, maar de vrouwen weigerden naar de steden van de mannen te verhuizen, dus trokken de koppels samen weg en stichtten een nieuwe stam, de Sauromaten. Herodotos meldt dat de vrouwen van deze stam bleven rijden, jagen en vechten samen met de mannen, en dat een meisje niet mocht trouwen voordat ze een vijand had gedood.
Wat de archeologie vond
Lange tijd werd dit beschouwd als pure fantasie. Toen begonnen archeologen de grafheuvels, of kurgans, van de Euraziatische steppe op te graven, van zuidelijk Rusland tot Kazachstan, waar de Scythen en verwante volkeren hun doden begroeven in het eerste millennium v.Chr. In verschillende graven werden skeletten van vrouwen gevonden met bogen, pijlpunten, dolken, speren en soms paardentuig. Sommige hadden verwondingen die passen bij gevechten. Verschillende van deze vrouwen tonen genezen of fatale wonden van wapens, het soort verwondingen dat je zou verwachten bij iemand die echt gevochten heeft.
De wetenschapper Adrienne Mayor stelt in haar boek uit 2014, The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World, dat deze graven bewijs zijn dat de mythe gebaseerd was op echte vrouwen. Veel archeologen zijn terughoudend en merken op dat wapens in een graf niet bewijzen dat iemand vocht, en dat geen enkel graf de Amazones is. Maar het is nu algemeen aanvaard dat vrouwen op de steppe, in nomadische samenlevingen waar iedereen reed en jaagde, meer aan oorlogvoering deelnamen dan de Grieken zelf.
De Griekse kijk
Voor de Grieken waren de Amazones fascinerend omdat ze het tegenovergestelde waren van alles wat een Griekse stad van vrouwen verwachtte, die thuis moesten blijven. Griekse kunst en literatuur tonen hen vaak als een dreiging die door een held verslagen moest worden. Tegelijkertijd schilderden veel kunstenaars hen met onmiskenbare bewondering. Een beroemd verhaal zegt dat Penthesileas schoonheid pas zichtbaar werd voor Achilles nadat hij haar had gedood.
Wonder Woman
De Amazones kregen een enorm nieuw leven in de moderne popcultuur. In 1941 creëerde de psycholoog en schrijver William Moulton Marston Wonder Woman voor DC Comics, en gaf haar de identiteit van Diana, prinses van de Amazones van Themyscira, een eiland van onsterfelijke strijdvrouwen. Marston, die had meegewerkt aan een vroege leugendetector, wilde een heldin die liet zien dat vrouwen sterk konden zijn. Ze is sindsdien een popcultuursymbool, van de tv-serie uit de jaren zeventig tot de film uit 2017 met Gal Gadot.
Niet alleen Grieks
Er is nog een verrassende link. In het West-Afrikaanse koninkrijk Dahomey, in het huidige Benin, diende tot het einde van de negentiende eeuw een regiment vrouwelijke soldaten in het koninklijke leger. Europese waarnemers noemden hen "Amazones," en de naam bleef hangen. Ze waren echt, georganiseerd en gevreesd. Ze waren het onderwerp van de film The Woman King uit 2022.
Het echte punt
De Amazones leren ons dat een mythe een kern van waarheid kan bevatten. De Grieken vertelden een verhaal over een wereld die op zijn kop stond. Archeologen hebben ontdekt dat dat, op een plek die de Grieken nauwelijks kenden, soms zo was.


