
Achilles is de grootste Griekse krijger van de Trojaanse oorlog en de held van Homerus' Ilias, de zoon van Peleus en de zeegodin Thetis. Hij wist dat hij een lang, vergeten leven kon hebben of een kort, beroemd leven, en het gedicht laat zien wat die keuze kost.
Alexander de Grote, zo wordt verteld, sliep met twee dingen onder zijn kussen: een dolk en een exemplaar van de Ilias, van aantekeningen voorzien door zijn leraar Aristoteles. Toen hij in 334 v.Chr. naar Azië overstak, was een van zijn eerste daden een bezoek aan de ruïnes van Troje, het leggen van een krans op het graf van Achilles en het lopen van een rituele race eromheen. Hij wilde zijn wat Achilles was geweest: de grootste van alle krijgers en een man die herinnerd zou worden. Ook de prijs van die ruil lijkt hij te hebben begrepen.
Het eerste woord
De Ilias begint in het Grieks met één woord: mênin, “woede”. “Zing, godin, de woede van Achilles, zoon van Peleus.” Het gedicht vertelt niet de hele Trojaanse Oorlog. Het gaat over een paar weken in het tiende jaar en over wat er gebeurt als de grootste krijger aan Griekse kant wordt beledigd door zijn eigen bevelhebber.
De bevelhebber is Agamemnon, die een gevangene, Chryseïs, heeft moeten teruggeven en als vergoeding Briseïs neemt, Achilles’ buit. Vernederd trekt Achilles zich uit de strijd terug. Hij zit in zijn tent, speelt op de lier en weigert te vechten. De Grieken beginnen te verliezen.
De keuze
In het negende boek, wanneer de Grieken een gezantschap sturen om hem te smeken terug te komen, zegt Achilles iets verrassends. Zijn moeder, de zeegodin Thetis, heeft hem verteld dat hij twee mogelijke lotsbestemmingen heeft. Als hij blijft en bij Troje vecht, sterft hij jong, maar zijn roem, zijn kleos, wordt nooit vergeten. Als hij naar huis gaat, wordt hij oud, maar zijn naam vervaagt. Nu zegt hij dat hij overweegt naar huis te gaan. Geen eer, zegt hij, is een leven waard.
Dat is een heel moderne twijfel, uitgesproken in een gedicht van ongeveer 2.700 jaar oud. En het is een van de redenen waarom lezers van het gedicht houden: de grootste held weet niet zeker of roem het waard is.
Patroclus
Wat hem terugbrengt in de oorlog is een dood. Zijn beste vriend Patroclus trekt Achilles’ wapenrusting aan om de Grieken op te peppen en wordt gedood door de Trojaanse prins Hektor. Als Achilles het nieuws hoort, slaakt hij een kreet die zijn moeder op de bodem van de zee hoort. Hij bedekt zijn hoofd met as en rolt over de grond.
Over de relatie tussen Achilles en Patroclus wordt al sinds de oudheid gediscussieerd. Homerus zegt niet dat ze geliefden waren, maar hij beschrijft een band van buitengewone intensiteit. Latere Griekse schrijvers, onder wie Aeschylus en de sprekers in Plato’s Symposium, bespreken de twee als een stel. Madeline Millers roman Het lied van Achilles (2011) pakt die lezing op.
Woede en wat die kost
Achilles keert terug in de strijd en doodt Hektor. Dan doet hij iets wat het gedicht als misdaad beschouwt: hij bindt Hektors lichaam aan zijn strijdwagen en sleept het twaalf dagen lang elke ochtend rond het graf van Patroclus. Zelfs de goden walgen ervan. Het gedicht maakt duidelijk dat zijn rouw iets monsterlijks is geworden.
De ontroerendste scène van het gedicht
In het laatste boek loopt Hektors vader, koning Priamus van Troje, een oude man, 's nachts over het slagveld, geleid door de god Hermes, naar de tent van de man die zijn zoon heeft gedood. Hij knielt neer, pakt Achilles’ handen en kust ze. “Ik heb doorstaan wat niemand op aarde ooit heeft doorstaan”, zegt hij, “de handen van de man die mijn zoon doodde aan mijn lippen brengen.” Hij vraagt om het lichaam. Hij vraagt Achilles aan zijn eigen vader te denken.
Achilles huilt. De oude koning huilt om Hektor, en Achilles huilt om zijn vader en om Patroclus. Ze zitten samen en delen een maaltijd. Achilles stemt ermee in het lichaam terug te geven en twaalf dagen wapenstilstand te houden zodat Hektor begraven kan worden. Het gedicht eindigt niet met de val van Troje of de dood van Achilles, maar met de begrafenis van Hektor, “temmer van paarden”.
Het is een opmerkelijke keuze. Een epos over een oorlog eindigt met het verdriet van de vijand en de menselijkheid die beide kanten delen.
De hiel en de pees
Het verhaal van Achilles’ hiel staat niet bij Homerus. Het idee dat zijn moeder hem in de Styx dompelde en bij de hiel vasthield, komt voor in latere bronnen, vooral bij de Romeinse dichter Statius, in de eerste eeuw na Christus. In de Ilias is hij een krijger die gewond kan raken en volgens de overlevering sterft hij door een pijl van Paris, geleid door Apollo. De achillespees is naar hem genoemd, en die naam gaat terug op een Nederlandse anatoom, Philip Verheyen, die hem in 1693 gebruikte.
Achilles vandaag
Achilles is een constante in de populaire cultuur. In de film Troy (2004) speelde Brad Pitt de hoofdrol, en Madeline Millers Het lied van Achilles werd een bestseller. Beide versies leggen de nadruk op de tegenstrijdigheid van de held: hij is een moordenaar en een tedere man, een prins van roem en een jongen die zijn moeder mist.
Misschien is dat de ware les van het gedicht. De Ilias is het grootste oorlogsverhaal uit de westerse literatuur, en het is een verhaal over hoeveel oorlog iedereen afneemt. Aan het eind heeft de winnaar zijn beste vriend verloren, de verliezer zijn zoon, en de enige troost die ze vinden is samen zitten, één nacht lang, om te eten.
Snelle antwoorden
-
Hoe stierf Achilles, en wie vertelt het verhaal? De Ilias eindigt voordat hij sterft. Het oudste verhaal over zijn dood stond in de verloren Aethiopis. Wij kennen het alleen uit een korte samenvatting van Proclus, volgens wie Achilles werd gedood door Paris en Apollo. Apollodorus (Epitome 5.3) voegt eraan toe dat hij bij de Skaïsche poort in de enkel werd geschoten.
-
Zat Achilles in het Paard van Troje? Nee. De verloren Little Iliad behandelt de gebeurtenissen na zijn dood, waaronder de bouw van het Paard. Zijn zoon Neoptolemus behoorde tot de krijgers die erin verborgen zaten.
-
Was Achilles een halfgod? Hij was van geboorte half goddelijk, maar bleef sterfelijk. Zijn vader Peleus was een sterfelijke koning. Zijn moeder Thetis was een Nereïde, oftewel een zeenimf. Daarmee is zij een zeegodin en geen van De twaalf Olympische goden, al kiezen de Olympiërs wel partij in zijn oorlog.


