Grieks · 6 min leestijd

Waarom geloofden de Grieken dat Asclepius doden kon opwekken?

Opgevoed door de centaur Chiron en bewapend met Gorgoonbloed bracht Asclepius doden terug, tot Zeus hem velde. De mythe, de cultus en de varianten.

Terug naar Verhalen
Een witte marmeren tempel in een groen bos bij zonsopgang, met midden op de trap één staf waar een slang omheen kronkelt.

De Grieken geloofden dat Asclepius doden kon opwekken, omdat hun mythen hem tot de beste arts aller tijden maakten: zoon van een god, opgeleid door de centaur Chiron en door Athena voorzien van een wondermiddel. In de meeste versies ging hij een stap te ver, haalde hij mensen terug uit de Hades en doodde Zeus hem met de bliksem. Daarna bouwden de Grieken in zijn naam ziekenhuizen in de vorm van een tempel, en dat laat zien hoe serieus ze het verhaal namen.

Wie was Asclepius, en waarom voedde een centaur hem op?

In de meest gangbare versie is Asclepius de zoon van Apollo en een sterfelijke vrouw, Coronis, dochter van Phlegyas. Een raaf vertelde Apollo dat Coronis een andere minnaar had, Ischys. Apollo maakte de vogel zwart, en Coronis stierf. In de Bibliotheca van Apollodorus grist de god het kind van de brandstapel en brengt het naar Chiron, die hem geneeskunde en jacht leert. Pindarus’ derde Pythische ode vertelt het op dezelfde manier, alleen is het daar Artemis die Coronis neerhaalt. Bij Ovidius schiet Apollo haar zelf neer.

Chiron was de juiste leraar. Hij was de wijze centaur die volgens de aan Hyginus toegeschreven Astronomica uit de Romeinse tijd ook Achilles opvoedde. Asclepius groeit dus op als sterfelijk kind met een goddelijke vader, een jong gestorven moeder en de beste medische opleiding van de Griekse wereld.

Wat deed het Gorgoonbloed van Athena?

Hier zit de verklaring voor de opwekkingen. Apollodorus zegt dat Asclepius zo bekwaam werd in de chirurgie dat hij doden kon opwekken, en dat Athena hem het bloed uit de aderen van de Gorgo had gegeven. Met het bloed van de linkerkant deed hij kwaad, met het bloed van de rechterkant redde hij, en met dat tweede gaf hij het leven terug.

Het is niet de enige versie. In de Ion van Euripides geeft Athena twee druppels Gorgoonbloed aan Erichthonius, een vroege koning van Athene, en ook daar geneest de ene druppel en doodt de andere. Het verhaal van het bloed van een Gorgo bestond dus ook zonder Asclepius. Andere schrijvers laten het bloed helemaal weg. In de aan Hyginus toegeschreven Astronomica ziet Asclepius hoe de ene slang de andere een kruid brengt dat haar doet herleven, en hij gebruikt hetzelfde kruid bij een dode. Die tekst voegt toe dat de eer voor deze truc meestal naar de ziener Polyidos gaat.

Wie wekte Asclepius op uit de dood?

De antieke lijsten komen niet overeen. Apollodorus noemt meerdere namen, elk met een andere bron: Capaneus en Lycurgus (volgens Stesichorus), Hippolytus (volgens de Naupactica), Tyndareus (volgens Panyasis), Hymenaeus (volgens de orfici) en Glaucus, de zoon van Minos (volgens Melesagoras). Pausanias zegt dat het Hippolytus was, en de plaatselijke overlevering in Aricia voegt eraan toe dat de herrezen prins zijn vader Theseus nooit vergaf. Ook in Ovidius’ Fasti komt Hippolytus voor. Philodemus zegt, op gezag van Telestes en Cinesias, dat Zeus Asclepius doodde omdat hij Hippolytus op verzoek van Artemis had doen herleven, terwijl Stesichorus’ Eriphyle in plaats daarvan Capaneus en Lycurgus noemt.

Het patroon is duidelijk, ook al zijn de namen dat niet. De Grieken kwamen telkens terug bij dezelfde paar mythische doden en hingen de grote daad van Asclepius aan degene die een dichter of een stad het liefst had.

Waarom doodde Zeus Asclepius met de bliksem?

De bronnen geven verschillende redenen.

  • Geld. Pindarus zegt dat Asclepius met goud werd omgekocht om een man op te wekken die al dood was, en dat Zeus hen beiden velde. Voor datzelfde goud wordt Stesichorus aangehaald. Plato geeft dit verhaal weer in de Staat (408b) en wijst het dan af als een godenzoon onwaardig.
  • Angst voor wat mensen zouden leren. Apollodorus zegt dat Zeus vreesde dat mensen de geneeskunst van Asclepius zouden leren en elkaar zouden helpen.
  • Een klacht uit de onderwereld. Diodorus Siculus (4.71) laat Hades klagen dat het aantal doden afnam.
  • Een waarschuwing. Aeschylus zegt in de Agamemnon alleen dat Zeus Asclepius vernietigde om te leren dat je doden niet mag opwekken.
  • Helemaal geen reden. Een fragment van Hesiodos noteert de bliksem en Apollo’s woede, maar geeft geen motief.

Welke reden je ook kiest, de les is dezelfde: de grens tussen leven en dood is van de goden. Een sterveling die haar overschrijdt, wordt gestraft, zelfs als hij de zoon van een god is.

Wat gebeurde er daarna met Apollo en met Asclepius?

Apollo was woedend. Volgens Apollodorus doodde hij de Cyclopen die Zeus’ bliksem hadden gesmeed. Zeus wilde hem in de Tartaros smijten, maar op verzoek van Apollo’s moeder Leto beval hij hem in plaats daarvan een jaar lang een sterveling te dienen. Apollo ging naar Admetos in Pherai en werkte als diens herder. Ook Diodorus en Hyginus vertellen dit.

Asclepius zelf bleef niet dood. Diodorus zegt dat Zeus hem op verzoek van Apollo tussen de sterren plaatste, en de Astronomica vereenzelvigt hem met het sterrenbeeld Slangendrager, Ophiuchus. Uiteindelijk is hij beide: een bestrafte sterveling en een hemelse gestalte.

Hoe aanbaden de Grieken Asclepius in Epidaurus?

De mythe werd een cultus, en die cultus is beter gedocumenteerd dan de meeste andere. Het grote heiligdom van Asclepius in Epidaurus was volgens één bron al in de zesde eeuw v.Chr. bekend, en zijn roem bereikte in de vierde eeuw een hoogtepunt. Pausanias vermeldt ook een plaatselijke bewering dat Asclepius daar geboren zou zijn en niet in Thessalië, en hij noemt in zijn bronnen drie verschillende moeders, wat laat zien hoe omstreden het verhaal al in de oudheid was.

Wat de zieken daar deden heet incubatie. Na reiniging, offers en baden sliepen ze in een grote slaapzaal, het enkoimeterion of abaton, in de hoop dat de god of zijn dochters Hygieia en Panacea in een droom zouden komen. Priesters duidden de dromen en schreven de behandeling voor. Drie stenen platen, gedateerd rond 350 v.Chr., noemen de namen, klachten en genezingen van zo’n zeventig patiënten, waaronder enkele chirurgische. Honden en ongevaarlijke slangen liepen tussen de slapers door.

Het heiligdom had ook een gastenverblijf met 160 kamers en een theater van Polykleitos de Jongere, dat na de Romeinse uitbreidingen plaats bood aan maximaal 14.000 mensen. UNESCO nam de plek in 1988 op in de Werelderfgoedlijst. De cultus van Asclepius verspreidde zich naar Athene, Kos, Pergamon en Rome. Zelfs de oorspronkelijke eed van Hippocrates riep hem aan, samen met Apollo, Hygieia en Panacea.

Waarom heeft de staf van Asclepius een slang?

Pausanias beschrijft het beeld in Epidaurus met de god die een staf met een slang vasthoudt en een hond naast zich. De staf van Asclepius, één slang rond een gewone staf, is het symbool dat medische organisaties nog steeds gebruiken. Vaak wordt hij verward met de caduceus, de gevleugelde staf van Hermes met twee slangen.

Waarom een slang? Niemand weet het zeker. Een slang vervelt, wat op vernieuwing wijst. Het Griekse woord pharmakon betekende zowel medicijn als gif, en een slang kan voor allebei staan. De echte slangen van de cultus waren aesculaapslangen, ongevaarlijk en tam genoeg om vrij door de slaapzalen te laten kruipen. Beide verklaringen zijn moderne duidingen, geen antieke uitspraken.

Bronnen

Lees verder