
In 1957 groef een team archeologen van de Universiteit van Pennsylvania zich door een enorme grafheuvel op een site in het midden van Turkije en brak in een houten kamer in. De kamer was ongeveer 2.700 jaar gesloten geweest. Binnen lag, op een bed van paarse en blauwe stof, het skelet van een man die rond zijn zestigste was gestorven. Om hem heen stonden 157 bronzen vaten, opgesteld alsof het voor een banket was. De heuvel lag in Gordium, de hoofdstad van het oude Frygië, en het graf kreeg de bijnaam “Midasheuvel”. De bijnaam was een beetje overdreven, maar niet zo erg als je zou denken.
Een koning genaamd Mita
Frygië was een machtig koninkrijk in het hoogland van Anatolië in het begin van het eerste millennium voor Christus. Griekse schrijvers, onder wie Herodotus, spreken van een koning genaamd Midas en zeggen dat hij rijke geschenken naar Delphi stuurde, waaronder een troon. Maar we hoeven niet op de Grieken te vertrouwen. Assyrische inscripties uit het einde van de achtste eeuw voor Christus, uit de regering van Sargon II, noemen een koning “Mita van Mushki” die problemen veroorzaakte aan de westgrens van Assyrië en later vrede sloot. De meeste geleerden denken dat dit dezelfde man is. Zijn echte leven was een diplomatiek jongleeract tussen een supermacht en zijn eigen ambities.
De man in het graf van Gordium was waarschijnlijk niet Midas zelf, want de datering is wat te vroeg. Het was waarschijnlijk Midas’ vader of een andere naaste verwant. Maar de kamer laat zien wat het koninkrijk zich kon veroorloven.
De gouden aanraking
Het bekendste verhaal over Midas komt uit Ovidius’ Metamorfosen. Enkele Frygische boeren vinden Silenus, de oude, dronken metgezel van de wijngod Dionysos, verdwaald ronddwalen en brengen hem naar hun koning. Midas behandelt hem vriendelijk, onthaalt hem tien dagen lang en brengt hem terug naar Dionysos. De god is verrukt en belooft Midas een wens.
Midas denkt even na en zegt: laat alles wat ik aanraak in goud veranderen. Dionysos staat het toe, treurig, omdat hij ziet wat er komt. Eerst is de koning dolblij. Hij plukt een takje van een eik en het wordt goud. Hij raakt een steen aan, een kluit aarde, een appel, en alles glanst. Dan gaat hij aan tafel, en het brood wordt hard in zijn hand, het vlees een glanzende klomp, de wijn een stroompje vloeibaar metaal. Hij kan niet eten of drinken. In latere navertellingen, met name in een beroemde kinderversie uit de negentiende eeuw van Nathaniel Hawthorne, omhelst zijn dochter hem en verandert zij ook in goud.
Uitgehongerd smeekt hij Dionysos het terug te nemen. De god zegt hem zich te wassen bij de bron van de rivier de Paktolos, nabij de Lydische stad Sardes. Hij doet het, en de kracht stroomt het water in. Sindsdien, zegt Ovidius, is het zand van de rivier goudkleurig. En dat is in zekere zin waar: de Paktolos voerde echt goudstof mee, en Lydische koningen, onder wie de legendarische Croesus, werden er rijk van. Ze vonden ook enkele van de vroegste munten uit, van elektrum, de goud-zilverlegering die in die rivier werd gevonden.
De ezelsoren
Midas heeft een tweede beroemd verhaal, en dat is grappiger. Toen de sater Marsyas en de god Apollo een muziekwedstrijd hielden, of in een andere versie toen Pan Apollo uitdaagde, werd Midas gevraagd de jury te zijn. Hij stemde op de fluit van Pan. Apollo, woedend dat iemand die boven zijn lier kon verkiezen, veranderde Midas’ oren in ezelsoren.
De koning verborg ze onder een tulband. Alleen zijn kapper wist het. De kapper wilde het wanhopig aan iemand vertellen en kon het niet. Dus groef hij een kuil in de grond, fluisterde het geheim erin en dekte hem af. Maar op die plek groeide riet, en telkens als de wind waaide, fluisterde het: koning Midas heeft ezelsoren.
Het begrafenismaal
Terug in Gordium had het graf nog een laatste verrassing. In de jaren vijftig werden de bronzen vaten alleen op hun vorm bestudeerd. Eind jaren negentig en in de jaren 2000 analyseerde een team onder leiding van de biomoleculair archeoloog Patrick McGovern de resten erin. Ze vonden sporen van druivenwijn, gerstebier en honingmede, gemengd tot één drank. Het was een begrafenisbanket: stoofpot van lam of geit met linzen, gekruid, geserveerd met een vreemde en krachtige grog.
McGovern hielp later de Amerikaanse brouwerij Dogfish Head een moderne versie te maken. Die kwam in 2000 uit en wordt sindsdien verkocht onder de naam Midas Touch.
Het verhaal van Midas loopt dus langs twee sporen. Het ene is een volksverhaal over een wens en wat hebzucht kost. Het andere is een echte koning, een echt graf en een echt, vrij goed feest. Beide hebben het goud overleefd.


