Grieks · 5 min leestijd

Waarom planeten en sterren mythologische namen hebben

De nachtelijke hemel is een bibliotheek van mythen, en sommige verhalen zijn nog steeds zichtbaar.

Terug naar Verhalen
Een sterrenhemel boven een Griekse heuveltempel met vage sterrenbeeldlijnen in goud getekend.

De oude Grieken, die 's avonds niets beters te doen hadden dan omhoog kijken, zagen jagers, koningen, een koningin op een stoel, een zeemonster en een gewiekt paard in de sterren. Veel van die figuren staan nog steeds in de hemel, en de planeten die er doorheen trekken, dragen nog steeds de namen van Romeinse goden.

Dwalende sterren

Het woord planeet is zelf Grieks: planetes betekent "dwaler." De ouden merkten op dat vijf heldere punten bewogen tegen de achtergrond van vaste sterren. Babylonische astronomen hadden ze al aan hun goden verbonden. De Grieken pasten het systeem aan en noemden ze naar hun eigen goden: Hermes, Aphrodite, Ares, Zeus en Kronos. Toen de Romeinen de Griekse astronomie overnamen, vervingen ze die door hun eigen equivalenten. Zo kregen we Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus.

Elke naam past, min of meer. Mercurius beweegt het snelst over de hemel, vandaar de boodschappergod. Venus is het helderst, vandaar de liefdesgodin. Mars is rood, de kleur van bloed. Jupiter is de grootste en meest majestueuze. Saturnus is het traagst, en Saturnus was een oude god van de tijd.

Degenen die later kwamen

Uranus, ontdekt door William Herschel in 1781, werd bijna "George's Ster" genoemd, naar koning George III. Johann Bode, een Duitse astronoom, stelde Uranus voor, de Griekse hemelgod en de vader van Kronos, en de naam bleef hangen. Het is de enige planeet die naar een Griekse god is genoemd in plaats van naar zijn Romeinse equivalent. Neptunus, gevonden in 1846 na wiskundige voorspelling, kreeg de naam van de Romeinse zeegod.

Pluto, ontdekt door Clyde Tombaugh in 1930, werd genoemd door een elfjarig schoolmeisje in Oxford, Venetia Burney. Ze stelde het voor aan haar grootvader, een gepensioneerde bibliothecaris van de Bodleian, die het idee doorgaf aan astronomen. Ze hield van het idee van een god van de onderwereld voor een verre, donkere wereld. Het kwam ook goed uit dat de eerste twee letters de initialen waren van Percival Lowell, die het bestaan ervan had voorspeld.

Een mythe in de herfsthemel

De sterrenbeelden worden het beste behandeld als een familiedrama. Zoek op een oktoberavond hoog in de hemel naar een grote W: dat is Cassiopeia, een koningin die opschepte dat zij of haar dochter mooier was dan de zeenimfen. Haar man Cepheus staat in de buurt. Hun dochter Andromeda werd aan een rots geketend als offer om de zeegod te sussen, en het zeemonster Cetus staat ook in de hemel. Haar reddend is Perseus, de held die Medusa doodde. Dichtbij is Pegasus, het gewiekte paard geboren uit het bloed van Medusa.

Dat is de hele mythe, in volgorde uitgelegd. Als je het verhaal kent, wordt de hemel een stripverhaal.

De jager en de schorpioen

Orion is het meest herkenbare sterrenbeeld, dankzij de drie sterren van zijn riem. Er zijn verschillende versies van zijn verhaal. In één versie schepte hij op dat hij elk dier op aarde zou doden, en de aardgodin stuurde een schorpioen om hem te steken. Beiden werden in de hemel geplaatst, op tegenovergestelde zijden. Daarom komt Scorpius op in het oosten wanneer Orion ondergaat in het westen. De twee verschijnen nooit samen boven de horizon.

De manen

Toen Galilei in 1610 een telescoop op Jupiter richtte, vond hij vier kleine lichtpunten die erom heen draaiden. De namen die we nu gebruiken, Io, Europa, Ganymedes en Callisto, werden ongeveer in dezelfde tijd voorgesteld door de Duitse astronoom Simon Marius, en ze komen van de geliefdes van Zeus (Jupiter). Galilei hield niet van die namen en gebruikte getallen. Ze werden pas in de negentiende eeuw algemeen aangenomen.

De namen gaan door

Vandaag gaat de traditie door. De Internationale Astronomische Unie noemt kenmerken op andere werelden, en dwergplaneten, naar mythen: Eris, Makemake, Haumea. Ruimtesondes dragen namen zoals Juno, Cassini (een sterveling), Artemis en Hermes.

Asteroïden met een verhaal

De traditie stopte niet bij de planeten. Op de eerste avond van de negentiende eeuw, 1 januari 1801, vond de Italiaanse astronoom Giuseppe Piazzi een vaag bewegend punt tussen Mars en Jupiter en noemde het Ceres, naar de Romeinse godin van het graan en de oogst, die ook de beschermgodin van Sicilië was, waar hij werkte. Het was de eerste ooit gevonden asteroïde. Sindsdien hebben astronomen duizenden meer benoemd, en de oude goden zijn goed vertegenwoordigd: 433 Eros, 4 Vesta, 2 Pallas. Een ervan, 16 Psyche, is genoemd naar de heldin van een liefdesverhaal verteld door een Romeinse romanschrijver, en is nu het doel van een NASA-missie.

Het meest uitgewerkte benoemingssysteem hoort bij de Trojaanse asteroïden, duizenden rotsblokken die de baan van Jupiter delen, in twee wolken, één vóór de planeet en één erachter. Volgens afspraak tussen astronomen worden de asteroïden in de voorste wolk genoemd naar Griekse helden van de Trojaanse Oorlog, en die in de achterste wolk naar Trojaanse helden. Het is een slagveld in de hemel. Een paar uitzonderingen, "spionnen" genoemd, zitten in het verkeerde kamp, zoals de asteroïde genoemd naar Hektor, een Trojaan, die rondhangt bij de Grieken. NASA's ruimtesonde Lucy, gelanceerd in oktober 2021, maakt een twaalfjarige tour langs verschillende van deze asteroïden, waaronder een paar genaamd Patroclus en Menoetius die om elkaar heen draaien. De ruimtesonde is genoemd naar een fossiel, maar al haar doelen komen uit de Ilias.

Mars is rood met een reden

Het kan toeval zijn, maar de oude keuzes passen beter bij de hemel dan je zou verwachten. Mars ziet rood door ijzeroxide in zijn bodem, en rood was de kleur van bloed en oorlog. Jupiter, de grootste planeet, heeft de meest majestueuze beweging. Mercurius haast zich in maar 88 dagen rond de zon, en voor een oud oog was het de snelste dwaler. Het is makkelijk te geloven dat de oude waarnemers niet zomaar namen toekenden. Ze beschreven persoonlijkheden.

Mensen hebben namen nodig die makkelijk te onthouden zijn, en een verhaal is makkelijker te onthouden dan een catalogusnummer. Dat is, meer dan iets anders, waarom de hemel nog steeds Grieks en Latijn spreekt.

Lees verder