Grieks · 4 min leestijd

Was de Trojaanse Oorlog echt gebeurd?

Troje was een echte plaats. Het paard is een ander verhaal.

Terug naar Verhalen
De muren en poort van Troje bij dageraad met de silhouet van een enorm houten paard op de vlakte.

Het grootste deel van de negentiende eeuw dachten serieuze wetenschappers dat Troje fictie was. Homerus was een dichter; een tienjarige oorlog om een ontvoerde koningin was precies het soort ding dat dichters verzonnen. Toen besloot een Duitse zakenman die een fortuin had vergaard in indigo en goldrush-bankieren om hun ongelijk te bewijzen. Zijn naam was Heinrich Schliemann, en hij was geen zorgvuldige archeoloog. Hij had echter wel gelijk over waar hij moest graven.

De heuvel

In 1870 begon Schliemann met opgravingen bij een heuvel genaamd Hisarlik, bij de Dardanellen in het noordwesten van Turkije. Een Britse emigrant genaamd Frank Calvert, die een deel van de heuvel bezat, had al vermoed dat het Troje was en groef er zelf al. Schliemann, met meer geld en talent voor publiciteit, kreeg de eer. Hij groef gehaast, en zijn greppels sneden dwars door de lagen die hij juist probeerde te begrijpen. Daarna maakte hij bekend dat hij de schat van Priamus had gevonden, fotografeerde zijn vrouw met de juwelen en smokkelde ze het land uit. Het was echte schat, maar ongeveer duizend jaar ouder dan de oorlog.

Toch had hij een deur geopend. In de daaropvolgende anderhalve eeuw legden opvolgende teams, waaronder Wilhelm Dörpfeld, Carl Blegen in de jaren 1930 en Manfred Korfmann in de jaren 1980 en 1990, een reeks steden bloot die boven op elkaar lagen. Archeologen tellen nu negen hoofdlagen, genummerd Troje I tot en met Troje IX, met veel subfases, van ongeveer 3000 v.Chr. tot de Romeinse tijd.

Welke Troje?

De laag die het vaakst met Homerus wordt verbonden, heet Troje VI of VII, afhankelijk van welke deskundige je het vraagt. Troje VI, een imposante burcht met kalkstenen muren, lijkt beschadigd te zijn door een aardbeving rond 1300 v.Chr. Troje VIIa, een drukkere, armere stad gebouwd op de ruïnes ervan, werd rond 1180 v.Chr. door brand verwoest. Skeletten en pijlpunten werden gevonden in de straten. Die data passen bij de traditionele tijdlijn van de oorlog.

Het is mogelijk om dit te overdrijven. Een verbrande stad is niet hetzelfde als een invasie door een Griekse coalitie. Steden brandden om allerlei redenen af. Maar het bewijs dat een grote nederzetting bij Hisarlik rond precies de juiste tijd gewelddadig werd verwoest, is solide.

De Hettitische invalshoek

Het meest intrigerende bewijs komt uit teksten. Het Hettitische rijk, dat het grootste deel van Anatolië beheerste in de late bronstijd, liet archieven van kleitabletten achter. Ze vermelden een westelijk koninkrijk genaamd Wilusa, waarvan taalkundigen al lang vermoeden dat het hetzelfde woord is als Wilios, een vroege vorm van Ilios, de Griekse naam voor Troje. Ze vermelden ook een volk genaamd de Ahhiyawa, dat de Myceense Grieken lijken te zijn, die Homerus Achaeërs noemt. Een Hettitisch verdrag vermeldt een koning van Wilusa genaamd Alaksandu, wat verontrustend veel op Alexandros lijkt, de andere naam van Paris.

Dus: een stad die overeenkomt met Troje in een regio die overeenkomt met de locatie van Troje, in contact met een volk dat op de Grieken lijkt. Dat is nog een lange weg van het bewijzen van de Trojaanse Oorlog zoals Homerus hem vertelde, maar het is een verrassend goede basis.

Wat Homerus eigenlijk schreef

De Ilias en de Odyssee werden samengesteld rond de achtste eeuw v.Chr., eeuwen na de gebeurtenissen. Ze kwamen uit een mondelinge traditie waarin zangers enorme gedichten leerden en opnieuw samenstelden. Herinneringen aan een bronstijdwereld, met bronzen wapens en strijdwagens, werden bewaard in een soort poëtisch amber, samen met details die duidelijk bij de eigen tijd van Homerus horen.

Het is ook de moeite waard om te weten hoe weinig van de oorlog de Ilias eigenlijk behandelt. Het gedicht speelt zich af in ongeveer vijftig dagen van het tiende jaar, en het eindigt met de begrafenis van Hektor. De dood van Achilles, het oordeel van Paris, het houten paard en de verwoesting van de stad gebeuren allemaal buiten het gedicht. We kennen ze uit latere gedichten en uit de Aeneis, die meer dan 700 jaar na Homerus werd geschreven.

En het paard?

Er is geen archeologisch spoor van het paard en er is ook geen reden om er een te verwachten. In de Odyssee verschijnt het in een paar passages. In de Aeneis staat het centraal bij de verwoesting. Wetenschappers hebben veel verklaringen voorgesteld. Het kan een belegeringstoren zijn geweest met een paardenkop, of een schip, want schepen werden soms de paarden van de zee genoemd. Een ander idee merkt op dat Poseidon, de aardschudder, ook de god van de paarden was, en suggereert dat het verhaal een herinnering bewaart aan een aardbeving die de muren liet instorten.

Niemand weet het. Het is misschien het succesvolste enkele beeld uit de westerse literatuur. Wanneer we een stuk malware een "Trojaans paard" noemen, citeren we een verhaal dat misschien nooit gebeurd is, over een plaats die zeker heeft bestaan.

Lees verder