
On dokuzuncu yüzyılın büyük kısmında, ciddi bilginler Troya'nın kurgu olduğunu düşünüyordu. Homeros bir şairdi; kaçırılan bir kraliçe yüzünden on yıllık bir savaş, şairlerin uydurabileceği türden bir şeydi. Sonra çivit ve altın madenciliği bankacılığından servet yapmış bir Alman işadamı, onların yanıldığını kanıtlamaya karar verdi. Adı Heinrich Schliemann'dı ve dikkatli bir arkeolog değildi. Ama nereyi kazması gerektiği konusunda haklıydı.
Tepe
1870'te Schliemann, Türkiye'nin kuzeybatısında, Çanakkale Boğazı yakınındaki Hisarlık adlı bir höyüğü kazmaya başladı. Tepenin bir kısmına sahip İngiliz göçmen Frank Calvert, buranın Troya olduğundan zaten şüpheleniyordu ve kendisi de orada kazı yapıyordu. Daha fazla parası ve tanıtım yeteneği olan Schliemann, övgüyü kendine aldı. Aceleyle kazdı ve hendekleri, anlamaya çalıştığı tam da tabakaları parçaladı. Sonra Priamos'un hazinesini bulduğunu ilan etti, karısını mücevherleri takarken fotoğrafladı ve ülkeden gizlice kaçırdı. Gerçek bir hazineydi, ama savaştan yaklaşık bin yıl daha eskiydi.
Yine de bir kapı açmıştı. Sonraki bir yüzyıl buçuk boyunca, Wilhelm Dörpfeld, 1930'larda Carl Blegen ve 1980'ler ile 1990'larda Manfred Korfmann dahil ardı ardına gelen ekipler, üst üste bir dizi şehir ortaya çıkardı. Arkeologlar şimdi Troya I'den Troya IX'a kadar etiketlenen, milattan önce 3000 civarından Roma dönemine kadar birçok alt aşamalı dokuz ana tabaka sayıyor.
Hangi Troya?
Homeros'a en çok bağlanan tabaka, hangi uzmana sorduğuna bağlı olarak Troya VI veya VII olarak anılır. Kireçtaşı surlarıyla büyük bir kale olan Troya VI, milattan önce 1300 civarında bir depremle zarar görmüş görünüyor. Kalıntıları üzerine inşa edilen daha kalabalık, daha yoksul bir kasaba olan Troya VIIa, milattan önce 1180 civarında bir yangınla yok edildi. Sokaklarında iskeletler ve ok uçları bulundu. Bu tarihler, savaşın geleneksel zaman çizelgesine uyuyor.
Bunu abartmak mümkün. Yanmış bir şehir, bir Yunan koalisyonu tarafından bir işgalle aynı şey değildir. Şehirler birçok nedenle yanar. Ama Hisarlık'taki büyük bir yerleşimin kabaca doğru zamanda şiddetle yok edildiğine dair kanıt sağlam.
Hitit açısı
En merak çekici kanıt metinlerden geliyor. Son Tunç Çağı'nda Anadolu'nun çoğuna hükmeden Hitit İmparatorluğu, kil tabletlerden arşivler bıraktı. Dilbilimcilerin uzun süredir Troya'nın Yunanca adı olan İlios'un erken bir biçimi Wilios ile aynı sözcük olduğundan şüphelendiği Wilusa adlı batı krallığından bahsederler. Ayrıca Homeros'un Akhalar dediği Miken Yunanlılarına benziyor gibi görünen Ahhiyawa adlı bir halktan da bahsederler. Bir Hitit antlaşması, Alaksandu adlı bir Wilusa kralını kaydeder; bu, Paris'in diğer adı Alexandros'a şüpheli bir şekilde benziyor.
Yani: Troya'nın konumuna uyan bir bölgede, Yunanlılara benzeyen bir halkla temas halinde, Troya'ya uyan bir şehir. Bu, Homeros'un anlattığı Truva Savaşı'nı kanıtlamaktan çok uzak, ama şaşırtıcı derecede iyi bir temel.
Homeros gerçekte ne yazdı
İlyada ve Odysseia, olaylardan yüzyıllar sonra, milattan önce sekizinci yüzyıl civarında yazıldı. Şarkıcıların devasa şiirleri öğrenip yeniden oluşturduğu bir sözlü gelenekten geldiler. Tunç çağının, bronz silahları ve savaş arabalarıyla bir dünyanın anıları, açıkça Homeros'un kendi zamanına ait ayrıntılarla birlikte bir tür şiirsel kehribar içinde korundu.
Savaşın ne kadar azının İlyada'da anlatıldığını bilmek de değerli. Onuncu yılın yaklaşık elli günü içinde geçer ve Hektor'un cenazesiyle sona erer. Ahilleus'un ölümü, Paris'in hükmü, tahta at ve şehrin yağmalanması, şiirin dışında gerçekleşir. Bunları, sonraki şiirlerden ve Homeros'tan 700 yıldan fazla sonra yazılan Aeneis'ten biliyoruz.
Peki at?
Atın arkeolojik bir izi yok ve bir iz bekleme sebebi de yok. Odysseia'da birkaç pasajda görünür. Aeneis'te yağmalamanın merkezindedir. Bilginler birçok açıklama öne sürdü. Bir at başlı kuşatma kulesi, ya da gemiler bazen denizin atları diye anıldığı için bir gemi olabilir. Başka bir fikir, yer sarsıcı Poseidon'un aynı zamanda atların tanrısı olduğunu belirtir ve hikâyenin surları yıkan bir depremin anısını koruduğunu öne sürer.
Kimse bilmiyor. Bu, Batı edebiyatındaki en başarılı tek imge olabilir. Bir kötü amaçlı yazılım parçasına "Truva atı" dediğimizde, hiç yaşanmamış olabilecek bir hikâyeyi, ama kesinlikle var olmuş bir yer hakkında alıntılıyoruz.


