Grieks · 5 min leestijd

Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld

Romans, musicals, games en series: oude verhalen beleven een moment.

Terug naar Verhalen
Een opengeslagen pocketboek op een door de zon verlichte vensterbank met een Grieks eiland en schip buiten zichtbaar.

Loop vandaag een boekwinkel binnen en kijk naar de voorste tafels. Ergens tussen de thrillers en de gezellige detectives staat vrijwel zeker een roman over een vrouw uit de Odyssee. Dit is geen toeval, en het begon niet vorig jaar. De huidige golf van Griekse hervertellingen bouwt zich al ongeveer vijftien jaar op, en heeft bestsellers, een Broadway-hit, videogames, een streamingserie en de meest toegewijde online fandoms van elke oude tekst opgeleverd.

Een korte tijdlijn

Madeline Millers The Song of Achilles kwam uit in 2011 en won het jaar daarna de Orange Prize (nu de Women's Prize for Fiction). Het hervertelt de Ilias vanuit het perspectief van Patroclus, Achilles' vriend, als een liefdesverhaal. Het werd jaren later een onverwachte hit, geholpen door lezers die het online deelden.

In 2018 volgde Miller met Circe, dat de heks die de mannen van Odysseus in varkens verandert, een heel leven geeft: een jeugd aan het hof van de zonnegod, een eenzame verbanning op een eiland, een onverwacht talent voor kruiden en spreuken. In hetzelfde jaar publiceerde Pat Barker The Silence of the Girls, deels verteld door Briseis, de gevangen vrouw wiens gevangenneming door Agamemnon de ruzie aan het begin van de Ilias in gang zet. Natalie Haynes' A Thousand Ships (2019) geeft stemmen aan tientallen vrouwen van de Trojaanse Oorlog, van Hecuba tot Penelope.

Op het toneel ging Hadestown, een musical van Anaïs Mitchell die de Orpheus-mythe combineert met een New Orleans-jazzgeluid, in 2019 in première op Broadway en won acht Tony Awards, waaronder Beste Musical. De videogame Hades, in 2020 volledig uitgebracht door Supergiant Games, maakte van de onderwereld een plek waaraan je steeds opnieuw probeert te ontsnappen, met de goden die je daarbij helpen. En de Percy Jackson-boeken, die in 2005 begonnen, maakten een hele generatie kennis met de Olympiërs; in 2023 volgde een televisieserie.

Waarom vrouwen, en waarom nu

Het is opvallend hoeveel van deze hervertellingen draaien om figuren die in het origineel bijna niet aan het woord komen. Briseis heeft weinig regels in de Ilias. Circe komt een paar honderd regels voor in de Odyssee. Penelope wacht. Medusa is een hoofd.

Dat komt deels omdat de oude traditie vooral door mannen werd gemaakt, en vooral over mannen ging. Maar de bronnen laten echte gaten vallen, en een moderne romanschrijver kan in die gaten de vorm van een ander verhaal zien. De hervertellingen werken vaak niet door te veranderen wat er gebeurde, maar door te veranderen wie het vertelt. In Circe wordt dezelfde scène waarin Odysseus haar eiland bezoekt, die Homerus vanuit zijn perspectief geeft, vanuit het hare verteld, en die ziet er heel anders uit.

Wat de verhalen hebben dat andere niet hebben

Griekse mythen zijn om een paar praktische redenen goed ruwe materiaal. Ze zijn heel oud, dus er is geen auteursrecht. Ze hebben geen enkele canonieke tekst, omdat elke dichter en toneelschrijver van Hesiodos tot Euripides ze anders vertelde, dus heeft een moderne schrijver toestemming om ze te variëren. En ze gaan over situaties die heel gemakkelijk te herkennen zijn: jaloezie, verdriet, ambitie, de liefde van een ouder en de opstandigheid van een kind.

Ze zijn ook extreem compact. Je kunt het verhaal van Persephone in één alinea samenvatten en daarna driehonderd pagina's besteden aan het verkennen van wat het betekent.

Een heel oude gewoonte

Hervertellen is niet nieuw. Het is wat de Grieken zelf deden. Euripides schreef een toneelstuk over Helena waarin ze helemaal niet naar Troje ging; een schim ging in haar plaats en zij wachtte in Egypte. Ovidius nam de hele traditie en maakte er een verhalend gedicht van over de gedaanteverwisselingen. De Romeinen bewerkten alles opnieuw. Als je de originelen leest, merk je dat de auteurs voortdurend met hun voorgangers in discussie gaan.

Een jongen die niet kon lezen

De meest invloedrijke hervertelling van de afgelopen twintig jaar begon als een verhaaltje voor het slapengaan. In 2004 werd de Amerikaanse auteur Rick Riordan, die lesgaf op een middenschool in Texas, door zijn jonge zoon Haley, bij wie dyslexie en ADHD waren vastgesteld, om verhalen over Griekse mythen gevraagd. Haley hield ervan op school. Toen Riordan door de mythen heen was die hij kende, verzon hij een nieuwe: een twaalfjarige jongen die ontdekt dat hij de zoon van Poseidon is. Dat werd The Lightning Thief (2005), het eerste van de Percy Jackson-boeken. Er zijn er tientallen miljoenen van verkocht, en het hoofdpersonage is, net als Riordans zoon, dyslectisch. Het is een mooi voorbeeld van hoe mythen werken: ze zijn een manier om een kind te vertellen: "het ding dat jou anders maakt, kan je kracht zijn."

Goden in het spel

Videogames vertellen al jaren Griekse mythen. Age of Mythology (2002) liet spelers legers van Grieken, Egyptenaren en Noormannen aanvoeren. De God of War-serie, die in 2005 begon, heeft een woedende Spartaan, Kratos, die zich een weg vecht door de Olympus. Hades (2020), van de studio Supergiant Games, werd breed geprezen voor de manier waarop het schrijfwerk de goden laat aanvoelen als een dysfunctioneel gezin. Voor veel jonge mensen zijn deze games de eerste plek waar ze Zeus, Athena of Persephone tegenkomen, en de personages sturen ze er vaak toe aan de originelen op te zoeken.

Een waarschuwing en een uitnodiging

Niet elke hervertelling is trouw, en dat is deel van het plezier. Madeline Millers Circe (2018) was een bestseller en een finalist voor de Women's Prize for Fiction in 2019. Het maakt keuzes die afwijken van de oude bronnen, en geeft haar een geschiedenis die Millers eigen keuze is. Een goede manier om ervan te genieten, en van de andere, is om daarna de oude teksten te lezen en te zien wat de nieuwe auteurs veranderden. Je zult misschien merken dat de originelen korter zijn dan je verwacht, en vreemder.

Dus de huidige trend is, in zekere zin, gewoon de oudste traditie in het vakgebied. De beste manier om ervan te genieten, is een nieuwe hervertelling te lezen en dan terug te gaan naar de bron. Homerus' Circe is een paar honderd regels van gewiekstheid en dreiging. Euripides' Medea is een flink stuk kwader dan welke moderne versie dan ook. De originelen zijn ruwer en vreemder dan de gepolijste romans, en ze wachten nog steeds op je.

Lees verder