Roma · 3 dk okuma

Janus: Yılı açıp kapatan iki yüzlü tanrı

Bize ocak ayını, kapıcı sözcüğünü ve kapıları Roma'ya savaşta olup olmadığını söyleyen bir tapınağı armağan etti.

Hikâyeler sayfasına dön
Mermer bir kemere oyulmuş, bir yüzü gün doğumuna, öbür yüzü gün batımına bakan iki yüzlü bir tanrı.

Roma tanrılarının birçoğu Yunan tanrılarıyla eşleştirilmişti, ama onlar yalnızca yeni adlar almış Yunan tanrıları değildi. Birkaçının ise hiçbir Yunan karşılığı yoktu. Janus onlardan biri. Yunan bir Janus yoktur. Romalıların kendileri de biraz gururla bunu söylerdi: tüm tanrılar arasında o tamamen onlarındı. İki yüzü vardı, biri ileri, biri geri bakıyordu ve kapıları, geçitleri, başlangıçları, sonları ve geçişleri yönetirdi. Hiç bir eşikte duraksayarak durduysan, onun topraklarındaydın.

Kapı aralığındaki tanrı

Latincede kapı için sözcük ianua'dır ve bir kemer ya da kapalı geçide ianus denirdi. Tanrının adı muhtemelen bunlarla bağlantılıdır, tersi değil: o, bir anlamda geçit fikrinin tanrısıdır. Kapı bekçisi anlamındaki ianitor sözcüğü İngilizceye “janitor” sözcüğünü verdi. Ocak ayı, Ianuarius, onun adını taşır ve bu yüzden yılı açar.

Dinî ritüelde Janus ilk gelirdi. Hangi tanrıya dua etmek isterseniz isteyin, Janus'u çağırarak başlardınız, çünkü duanın ötekilere ulaşması için yolu açan oydu. Janus Pater, “Baba Janus” diye anılırdı ve bazı eski ilahilerde “tanrıların tanrısı” denirdi.

Neden iki yüz?

Romalıların çeşitli açıklamaları vardı. Aynı anda ileri ve geri bakarak hem geçmişi hem geleceği görürdü. Bir evin hem girişini hem çıkışını gözetirdi. Mitte Janus, Olimpos'tan kovulan tanrı Satürn'ü ağırlayan eski bir Latium kralıydı ve minnettar Satürn ona geçmişi ve geleceği görme armağanını verdi. Ovidius'un Fasti adlı eserinde Janus kendi nasıl var olduğunu anlatır: dünya biçim almadan önce biçimsiz Kaos'tu ve dünya unsurlara ayrıldığında önü ve arkası olan bir biçim aldı.

Roma'nın savaşta olup olmadığını söyleyen bir tapınak

Janus'un en olağandışı yanı tapınağıydı. Roma Forumu'nda, esasen her ucunda çift kapılı kare bir kemer olan ve tanrının bronz bir heykelini barındıran küçük bir tapınak vardı. Anahtar kapılardı: savaş zamanında açık, barış zamanında kapalı bırakılırdı.

Bu, kapıların kapanmasını ender bir olay yapıyordu. Romalıların kendi anlatımlarına göre kapılar kentin ilk yedi yüz yılında yalnızca birkaç kez kapandı: bir kez saltanatı barışçıl olduğu söylenen ikinci kral Numa döneminde, bir kez de M.Ö. 235'te Birinci Pön Savaşı'ndan sonra. Bununla kendi icraat kaydında övünen Augustus, Senato'nun saltanatı boyunca kapıların kapatılmasını üç kez emrettiğini söyledi; bu, uzun iç savaş döneminin bittiğinin işaretiydi. Neron onları M.S. 66'da kapattı ve olayı madeni paralarla andırdı.

Zarif bir yurttaşlık simgeciliği örneği. Kapılarına bakıp ulusun savaşta olup olmadığını anlayabileceğin bir binası olan bir ülke düşün.

Yılın ilk günü

1 Ocak, M.Ö. 153'ten itibaren Roma konsüllerinin göreve başladığı gündü ve Roma takviminde yılın ilk günü oldu. İnsanlar yıla iyi başlamak için iyi dilekler ve bal ile incir gibi tatlı küçük hediyeler değiş tokuş ederdi. Alametler günü sayılırdı ve herkes, ilk günün yılın tonunu belirlediği kuramına dayanarak iyi davranmaya ve neşeli olmaya çalışırdı. Hâlâ bizimle olan bir gelenek.

Bugün Janus

Janus durmadan karşımıza çıkıyor. Bir şey söyleyip başka bir şey yapan kişi İngilizcede “Janus-faced”, yani iki yüzlüdür. Teknolojide birkaç ürün bu adı aldı ve 1966'da keşfedilen, neredeyse başka bir uydu olan Epimetheus ile aynı yörüngeyi paylaşan ve her dört yılda bir onunla yer değiştiren Janus adlı bir Satürn uydusu var. Birbirlerine yaklaşıp çarpışmadan yörüngelerini değiş tokuş ederler. Adın tuhaf biçimde uygun bir kullanımı.

Baş mı gemi mi

En güzel Janus bilgilerinden biri cebinde bulundu. En eski Roma bronz parası as'ın bir yüzünde Janus'un başı, ötekinde bir geminin pruvası vardı. Yazar Macrobius'a göre Romalı çocuklar para atıp “baş mı gemi mi”, capita aut navia, diye bağırdıkları bir oyun oynardı. Modern “yazı mı tura mı”nın atasıdır. Paradaki baş, eski günlerde genellikle iki yüzlüydü.

Adını taşıyan bir tepe

Janus adını manzaraya da bıraktı. Tiber'in batı kıyısındaki bir sırt olan Ianiculum'un adını, orada bir kent kurduğuna inanıldığı için ondan aldığı söylenir. Bugün tüm Roma'ya bakan bir park ve her gün öğlen Ianiculum'dan bir top atışı yapılıyor; bu gelenek, kentin saatlerinin eş zamanlı kalmasına yardım etmek için 1847'de başladı. Yani bugün bile Romalılar saatin kaç olduğunu bilmek istediğinde kapıların tanrısını dinler.

Ama onun asıl mirası ocağın birincisidir. Her yıl dilekler tutuyor, geçen yıla ve gelecek yıla bakıyor ve bir an eşikte duruyoruz. Janus bu duraksamanın, ne burada ne orada olduğun anın tanrısıdır. Romalılar bunun kendi tanrısını hak ettiğini düşündü. Haksız olduklarını söylemek zor.

Okumaya devam et