
Birçok Roma tanrısı Yunan tanrılarıyla eşleştirildi: Jüpiter Zeus'la, Juno Hera'yla, Neptün Poseidon'la, Minerva Athena'yla. Ama bunlar yeni adlar takılmış kopyalar değildi. Her Roma tanrısının kendi kökeni, kendi kültü ve kentin yaşamında kendi işi vardı. Janus gibi bazılarının ise Yunan karşılığı hiç yoktu.
MÖ 217 yazında Roma ordusu Hannibal'ın elinde Trasimene Gölü'nde yok edilmişti ve kent korku içindeydi. Senato tanrılara yöneldi. Tarihçi Titus Livius'a göre, başka ayinlerin yanı sıra bir lectisternium emretti: tanrıların kendileri için serilen, heykellerin sedirlere yerleştirildiği bir ziyafet. Altı çift tanrı için altı sedir hazırlandı: Jüpiter ile Juno, Neptün ile Minerva, Mars ile Venüs, Apollon ile Diana, Vulkan ile Vesta, Merkür ile Ceres.
Yakından bakınca iki şey birden görülür. Bunlar, Yunanlıların Olimposlu dediği on iki tanrının Roma kılığındaki hâlidir. Ama çiftlerden yalnızca üçü bir Yunan ilişkisine uyar: Jüpiter ile Juno karı kocadır, Mars ile Venüs Yunan mitinde sevgilidir, Apollon ile Diana da Apollon ile Artemis gibi ikiz kardeştir. Diğer üçü uymaz. Neptün ile Minerva Atina mitinde rakiptir. Vulkan ile Vesta'yı Yunan hikâyelerinde böyle bir bağ birleştirmez. Merkür ile Ceres'in ise yalnızca küçük bir bağı vardır: Hermes'in Persefoni'yi Demeter'e geri getirmedeki payı. MÖ 217'de Romalılar bir Yunan listesini kopyalamıyordu. Kendi tanrılarını, Yunan tarzı bir ayinde, kendi yollarıyla diziyorlardı.
Eşleşme tablosu
Bu tablodaki her eşleşmeyi yaklaşık sayın. Bu, eşleştirmenin Roma tarafıdır: Roma'lı şairlerin ve din üzerine yazan Romalıların yaptığı biçimiyle. Üstelik yüzyıllar boyunca birden fazla yolla yapılmıştır.
| Yunan | Roma | Roma bununla ne yaptı |
|---|---|---|
| Zeus | Jüpiter | Devletin tanrısı; Juno ve Minerva ile birlikte Capitolium Tepesi'nde tapılırdı |
| Hera | Juno | Kadınların koruyucusu ve Juno Moneta olarak, tapınağında darphane bulunan bir tanrıça |
| Poseidon | Neptün | Denizin efendisi; bayramı temmuzun kurak sıcağına denk gelirdi |
| Demeter | Ceres | Plebeylerin tepesi Aventinus'ta kendi tapınağı olan bir tahıl tanrıçası |
| Athena | Minerva | Etrüsk tanrıçası Menrva ile eşleştirildi; zanaatkârların ve öğretmenlerin hamisi |
| Apollon | Apollon | Romalıların hiç yeniden adlandırmadığı tek Olimposlu; Roma'da ilk önce şifacı olarak onurlandırıldı |
| Artemis | Diana | Roma yakınındaki Nemi'de kutsal bir koruda tapılırdı |
| Ares | Mars | Roma'nın büyük tanrısı, Romulus ve Remus'un babası; savaşın olduğu kadar çiftliklerin de tanrısı |
| Afrodit | Venüs | Aeneas'ın annesi, dolayısıyla Julius Caesar'ın ailesinin atası |
| Hefaistos | Vulkan | Bir ateş tanrısı; yıllık bir bayramda kenti yangından esirgemesi dilenirdi |
| Hermes | Merkür | Adı Latincede “mal, ticaret eşyası” anlamına gelen sözcükten gelir: tüccarların tanrısı |
| Hestia | Vesta | Tüm devletin ocağı; Vesta rahibeleri bakardı |
| Dionisos | Dionisos (Liber adıyla da) | Şarap tanrısı; Senato kültüne karşı MÖ 186'da sert önlemler aldı |
| Hades | Plüton ya da Dis Pater | Ölülerin hükümdarı, iki dilde de “Zengin Olan” |
| Kronos | Satürn | Eski bir tarım tanrısı; aralık ayında kendi bayramı vardı |
Yunan on ikilisinin hikâyeleri için Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına bakın.
Eşleştirme nasıl yapıldı
Yunanlılar ve Romalılar, birçok eski kültürde insanların yaptığı şeyi yapıyordu: başkasının tanrısıyla karşılaşınca, kendi tanrılarınızdan hangisi olması gerektiğini sorarsınız. Herodot bunu Mısır tanrılarıyla yapar. Yüzyıllar sonra Romalı tarihçi Tacitus, bir Germen tanrı çiftinin Roma terimleriyle Castor ve Pollux olduğunu açıklarken, bilginlerin bir terime dönüştürdüğü bir ifade kullanır: interpretatio Romana, “Roma yorumu”.
Yunan tanrılarında bu süreç erken ve birkaç yönden başladı. Güney İtalya'da, Roma'ya yakın Yunan kentleri vardı. Geleneğe göre kralları Roma'yı ilk günlerinde yöneten, kendi tanrıları da Yunan tanrılarından güçlü biçimde etkilenen Etrüsklerin Tinia, Uni ve Menrva üçlüsü vardı. Roma'nın Etrüsk tarzında yapılmış bir tapınaktaki Capitolium üçlüsü olan Jüpiter, Juno ve Minerva bununla örtüşür. MÖ 240 dolaylarında Livius Andronicus adlı Yunanca konuşan azatlı bir köle, Homeros'un Odisseia'sını Latinceye çevirdi. İlk dize, Homeros'un “Muse” dediği yerde, İtalya'ya özgü bir kaynak tanrıçası olan “Camena”dan yardım ister. O günden sonra Ennius gibi, daha sonra da Publius Vergilius Maro ve Ovidius gibi Roma şairleri Yunan hikâyelerini Roma adlarıyla anlattı.
Şairler Roma'ya ortak bir hikâye verdi, ama kült kendi koşullarında sürdü. Mars'a dua eden bir Romalı, İlyada'nın tanrısına dua etmiyordu.
En çok değişen dört tanrı
Mars. Homeros'ta Ares bir vahşidir. Zeus bizzat ona Olimpos'taki tanrıların en nefret edilenisi olduğunu söyler. Roma'da Mars, kentin kurucularının babası ve en büyük koruyucusudur; eski Roma yılının ilk ayı olan mart da adını ondan alır. Aynı zamanda bir çiftçi tanrısıdır. Romalı yazar Cato, çiftçilik üzerine bir el kitabında, tarlalarınızın sınırlarını bir domuz, bir koyun ve bir boğayla dolaşırken Mars'a okunacak duayı verir. Dua, hastalığı ve ekin yanıklığını uzak tutmasını, ekinlerin, bağların ve sürülerin gelişmesine izin vermesini ister. Yunanların kıyım tanrısı ile Roma'nın tarlalar ve askerler tanrısı aynı figür değildir. Mars'ın oğullarının hikâyesi için Romulus ve Remus yazısına bakın.
Venüs. Afrodit arzu tanrıçasıdır. Venüs hem odur, hem de savunacak bir ailesi olan bir tanrıça. Publius Vergilius Maro'nun Aeneis'inde, Roma soyunun temelini atan Truvalı mülteci Aeneas'ın annesidir (Aeneas: Roma'yı kuran mülteci). Julius Caesar da Aeneas'ın oğlu üzerinden ondan geldiğini ileri sürdü. Caesar, MÖ 48'de bir savaştan önce “Soyun Anası Venüs” anlamına gelen Venus Genetrix'e bir tapınak adadı ve eskisinin yanında kendi yaptırdığı yeni bir forumda MÖ 46'da kutsadı.
Vesta. Hestia Yunan mitlerinde neredeyse hiç yoktur. Vesta ise Roma devlet dininin merkezi idi. Forum'daki ateşi, geleneğe göre kesintisiz yanar ve hayatlarının otuz yılını ona veren altı rahibe tarafından bakılırdı (Vesta'nın Ateşi: Roma'nın Alevini Koruyan Rahibeler). Ateş sönerse Romalılar kentin kendisi için korkardı.
Apollon. Apollon, Romalıların hiç yeniden adlandırmadığı on iki tanrının tek Yunan tanrısıdır ve bunun nedeninin hikâyesi korkunun hikâyesidir. Livius'a göre MÖ 433'teki bir salgın sırasında Romalılar şifacı olarak Apollon'a bir tapınak adadı ve tapınak iki yıl sonra kutsandı. Yüzyıllarca o, kriz anında çağrılan yabancı bir tanrıydı. İlk imparator Augustus, MÖ 31'deki Aktium zaferini Apollon'a bağlayıp Palatino Tepesi'nde kendi evinin yanına ona bir tapınak yaptırınca bu değişti. Apollon, kentin yardım istediği bir yabancıdan yeni rejimin hamisine dönüştü.
Yunan ikizi olmayan tanrılar
Romalıların karşılığı bulunmayan tanrıları vardı. Şair Ovidius, Roma takvimi üzerine şiirinde, iki yüzlü tanrı Janus'a kim olduğunu sorarken kendini hayal eder, çünkü “Yunanistan'da seninle kıyaslanacak bir tanrı yok”. Janus kapılara ve başlangıçlara bakar (Janus: Yılı açıp kapatan iki yüzlü tanrı). Diğerleri arasında sınır taşlarının tanrısı Terminus vardır; Ovidius'un anlatısında, Jüpiter'in tapınağı çevresine inşa edildiğinde bile yerinden ayrılmayı reddetmiştir. Bir de Romulus'un ölümünden sonra özdeşleştirildiği, Roma halkının tanrısı Quirinus vardır. Evin tanrıları Lares ve Penates de Romalıydı (Lares ve Penates: Roma mutfağında yaşayan tanrılar). Bir Yunan ailesinin de ocak tanrıları vardı, ama bunlar değil.
Sonradan gelen tanrılar
Tanrılar topluluğu her krizle büyüdü. MÖ 291'de bir salgın sırasında Romalılar şifa tanrısı Asklepios'u Epidauros'taki kutsal alanından getirdi. MÖ 204'te Hannibal'la savaş sırasında Büyük Ana Kybele'yi Anadolu'dan, siyah bir taş biçiminde getirdiler. MÖ 186'da Senato, gizli gece toplantıları haberleri üzerine Dionisos kültüne karşı sert önlemler aldı. Roma, başka halkların tanrılarına hem bir kaynak hem bir risk olarak baktı.
Sitedeki diğer Roma tanrıları
Tablodaki tanrılardan birkaçının kendi rehberleri var. Takvimde saklı tanrılar için Yılın Aylarının Arkasındaki Roma Tanrıları yazısına bakın. Satürn'ün şenliği için Saturnalia: Noel'e Çok Benzeyen Roma Kış Partisi, yabanıl bir bayram içinse Lupercalia: Sevgililer Günü'nün ardındaki vahşi Roma bayramı (belki) var. Venüs'ün kıskançlığına dair bir Roma hikâyesi Cupid ve Psihe: “Psikoloji” sözcüğünün ardındaki hikâye yazısında anlatılıyor. Roma tanrı adlarının gezegenlere nasıl yerleştiği ise Gezegenler ve Yıldızlar Neden Mitolojik Adlara Sahip yazısında.
Kısa yanıtlar
- Hades neden Plüton diye anılır? “Plüton”, Yunanca Plouton sözcüğünün Latince biçimidir; “zengin olan” anlamına gelir ve Yunancada da Hades için kullanılan bir addır. Romalılar ona Dis Pater de dedi. Romalı yazar Cicero, Dis adını zengin anlamına gelen Latince sözcüğün, dives'in bir biçimi olarak açıkladı. Birçok bilgin bu açıklamayı hâlâ kabul ediyor.
- Hangi adları kullanmalıyım? Yunan mitinde Yunan adlarını; Publius Vergilius Maro'da, Ovidius'ta ve bu sitede anlatılan Roma bayramlarında Roma adlarını kullanın. Adlar, bir hikâyenin hangi geleneğe ait olduğunun ipucudur.
- Romalılar Yunan mitlerini ne zaman benimsedi? Yavaş yavaş. Apollon kültü MÖ beşinci yüzyıla uzanır. MÖ 240 dolaylarından itibaren şairler Yunan hikâyelerini Roma edebiyatının parçası yaptı. Ovidius'un Dönüşümler'i (yaklaşık MS 8) onları Latince ve Roma adlarıyla anlatır; bugün birçok okur onlarla ilk orada karşılaşır.
- Romalılar Yunan hikâyelerine inandı mı? Eğitimli Romalılar onlara ortak bir edebî miras olarak baktı. Tanrılara pratik tapınma ise Roma kurallarını, takvimlerini ve rahiplik kurumlarını izledi.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Titus Livius, Roma Tarihi 22.9-10 (MÖ 217 krizi ve altı sedir), 4.25 ve 4.29 (Apollon tapınağı), 39.8-19 (Bacchus ayinleri). Çeviri: B. O. Foster ve diğerleri, Loeb Klasik Kitaplığı.
- Ennius, Annales, on iki tanrıyı adlandıran iki dize; Apuleius'un Sokrates'in Tanrısı Üzerine 2 adlı eserinde korunmuştur. Yayın: Otto Skutsch'un Ennius yayını (Oxford Üniversitesi Yayınları, 1985).
- Ovidius, Fasti 1.89-90 (Janus) ve 2.639-684 (Terminus). Çeviri: J. G. Frazer, gözden geçiren G. P. Goold, Loeb Klasik Kitaplığı 253 (1931).
- Cato, Tarım Üzerine 141 (Mars'a dua). Çeviri: W. D. Hooper ve H. B. Ash, Loeb Klasik Kitaplığı 283 (1934).
- Cicero, Tanrıların Doğası Üzerine 2.66 (Dis Pater adı).
- Homeros, İlyada 5.889-898 (Zeus'un Ares'e sözleri). Publius Vergilius Maro, Aeneis. Tacitus, Germania 43 (interpretatio Romana).
Modern araştırmalar
- Mary Beard, John North ve Simon Price, Religions of Rome (Cambridge Üniversitesi Yayınları, 1998): birinci cilt tarih, ikinci cilt kaynak derlemesi. MÖ 217 krizi ve yabancı kültlerin gelişi dahil, standart giriş kitabı.
- John Scheid, Roman Religion, çeviren Janet Lloyd (Edinburgh Üniversitesi Yayınları, 2003): Roma dinine giriş.
- Jörg Rüpke, Romalıların Dini (Polity, 2007).
- Georges Dumézil, Archaic Religion (Chicago Üniversitesi Yayınları, 1970; Johns Hopkins Üniversitesi Yayınları, 1996): Mars, Jüpiter ve Quirinus üzerine.
- Eric M. Orlin, Foreign Cults (Oxford Üniversitesi Yayınları, 2010): Asklepios, Kybele ve Apollon üzerine.


