
2012'de çevrimiçiysen hatırlarsın. Geri sayım saatleri, felaket filmleri, hayatta kalma setleri ve Nibiru adlı bir gezegenin Dünya'ya çarpacağına dair bir söylenti vardı. Maya takviminin sözde sona ereceği 21 Aralık'ta birkaç kişi Fransa'nın tepelerinde güvenli bir sığınak olacağı söylenen bir dağın çevresinde toplandı. Hiçbir şey olmadı ve ertesi gün sadece 22 Aralık'tı. Bir takvim nasıl kıyamete dönüştü?
Mayalar nasıl sayardı
Mayalar aynı anda birkaç takvim kullanırdı. 260 günlük bir ritüel takvimi ile 365 günlük bir güneş yılı dişliler gibi birbirine geçer ve Takvim Çarkı denen düzende her 52 yılda bir tekrarlanırdı. Ama bir Takvim Çarkı, olayları birçok yüzyıla yayarak tarihlemek için fazla kısadır; bu yüzden her güne benzersiz bir adres veren Uzun Sayım adlı bir sistem de kullandılar.
Uzun Sayım bir kilometre sayacı gibi çalışır. Bir gün bir k’in'dir. Yirmi gün bir winal eder. On sekiz winal, yani 360 gün, bir tun eder. Yirmi tun, yaklaşık 19,7 yıl, bir k’atun eder. Ve yirmi k’atun, yaklaşık 394 yıl, bir b’ak’tun eder. Bir tarih beş sayıyla yazılır, örneğin 9.12.11.5.18. Günleri, bizim takvimimizle en yaygın kullanılan karşılaştırmaya göre M.Ö. 11 Ağustos 3114 olan bir başlangıç noktasından sayar.
21 Aralık 2012'de sayım 13.0.0.0.0'a ulaştı. Bu, on üçüncü b’ak’tun'un sonudur. Sayaç bir sonraki basamağa geçti.
Mayaların gerçekte yazdıkları
Çok az Maya yazıtı bu tarihi anar. En bilineni, M.S. yedinci yüzyılda oyulmuş, Meksika'nın Tabasco eyaletindeki Tortuguero'dan Anıt 6'dır. Ağır hasarlıdır. Sona doğru bir satır, on üçüncü b’ak’tun'un tamamlanmasında bir şeyin “ineceğini” söyler gibi görünür ve bir tanrının adını, Bolon Yokte’ K’uh'u verir. Metin kesilir ve sonrasında ne olduğunu kimse bilmez. Bu bir yıkım öngörüsü değil. Daha olası olarak bir döngünün sonunda bir ritüeli ya da bir tanrının dönüşünü anlatır; bir kutlama için iyi bir neden.
Aslında Mayaların geleceğe çok uzaklara bakma alışkanlığı vardı. Yucatán'daki Cobá'da bulunan dikilitaşlar, evrenin yaşını gölgede bırakacak kadar geniş Uzun Sayım rakamları kaydeder. Hükümdar K’inich Janaab’ Pakal'ın mezarının üzerindeki tapınaktaki Palenque yazıtı, tahta çıkışının M.S. 4772 yılına düşen bir yıl dönümünü hesaplar. Mayaların 2012'nin son olacağını düşündüğü fikri saçmadır.
Mit nasıl başladı
2012 fikri Mayalardan değil, Batılı yazarlardan geldi. 1966'da arkeolog Michael Coe, The Maya adlı bir kitapta Mayalara göre dünyanın o tarihte sona ereceğini ileri sürdü. 1980'lerde Yeni Çağ figürü ve 1987 “Harmonik Yakınsama”sının organizatörü Amerikalı yazar José Argüelles tarihin ruhsal dönüşüm zamanı olacağı fikrini yaydı. Oradan hizalanmalar ve başıboş gezegenler üzerine efsanelerle birleşti. Roland Emmerich'in 2009 tarihli felaket filmi 2012 ona son itişi verdi. Filmin web sitesinin insanları o kadar kaygılandırdığı bildirilir ki NASA bilim insanları bir açıklama, “Beyond 2012: Why the World Won’t End” yayımladı.
Mayalar hâlâ burada
Hikâyede üzücü bir ironi var. Maya kıyametinden endişelenen birçok kişi Mayaların ortadan kaybolduğunu varsayıyor gibiydi. Kaybolmadılar. Guatemala, Meksika, Belize ve Honduras'ta altı milyondan fazla insan bugün kendini Maya olarak tanımlıyor ve yaklaşık otuz Maya dili konuşuluyor. 2012'de birçok topluluk yeni bir b’ak’tun'un başlangıcını anmak için törenler düzenledi. Guatemala'da ve güney Meksika'da müzik ve dans ve bir yenilenme hissi olan festivaller yapıldı.
Birçok Maya kıyamet gürültüsünden rahatsız oldu. Onlar için yeni döngü felaket değil, düşünme ve umut zamanıydı.
Takvim bize ne söylüyor
Maya takvimi dikkate değer bir başarıdır. Yazarları güneşi, ayı ve Venüs'ü şaşırtıcı bir doğrulukla izledi ve sınırsız uzatılabilen bir gün adlandırma sistemi kurdu. Bir geri sayım değildi. Zamanın devam ettiğini söylemenin bir yoluydu.
2012 olayı, bir kültürün fikirlerinin bağlamından koparıldığında nasıl yanlış okunabileceğinin iyi bir örneğidir. Mayaların dünyanın sonu hakkında gerçekte ne söylediğini duymak istiyorsan beklemen gerekebilir: 2012'de biteceğini söylemediler. Bir noktada yeniden başlayacağını söylediler.


