
Als je in 2012 online was, herinner je het je. Er waren aftelklokken, rampenfilms, overlevingspakketten en een gerucht dat een planeet genaamd Nibiru met de aarde zou botsen. Op 21 december, de datum waarop de Mayakalender zogenaamd zou aflopen, verzamelden enkele mensen zich in de heuvels van Frankrijk rond een berg waarvan hun was verteld dat die een veilige schuilplaats zou zijn. Er gebeurde niets, en de volgende dag was het gewoon 22 december. Hoe werd een kalender een doemdag?
Hoe de Maya telden
De Maya gebruikten meerdere kalenders tegelijk. Een rituele kalender van 260 dagen en een zonnejaar van 365 dagen grepen in elkaar als tandwielen en herhaalden zich om de 52 jaar, in wat de Kalenderronde heet. Maar een Kalenderronde is te kort om gebeurtenissen over vele eeuwen te dateren, dus gebruikten ze ook een systeem genaamd de Lange Telling, dat elke dag een uniek adres geeft.
De Lange Telling werkt als een kilometerteller. Een dag is een k’in. Twintig dagen vormen een winal. Achttien winals, of 360 dagen, vormen een tun. Twintig tuns, ongeveer 19,7 jaar, vormen een k’atun. En twintig k’atuns, ongeveer 394 jaar, vormen een b’ak’tun. Een datum wordt met vijf getallen geschreven, bijvoorbeeld 9.12.11.5.18. Hij telt dagen vanaf een beginpunt dat volgens de meest gebruikte correlatie met onze kalender 11 augustus 3114 voor Christus was.
Op 21 december 2012 bereikte de telling 13.0.0.0.0. Dat is het einde van de dertiende b’ak’tun. De kilometerteller sprong naar het volgende niveau.
Wat de Maya werkelijk schreven
Maar heel weinig Mayainscripties noemen de datum. De bekendste is Monument 6 uit Tortuguero, in de Mexicaanse staat Tabasco, uitgehouwen in de zevende eeuw na Christus. Het is zwaar beschadigd. Een regel tegen het einde lijkt te zeggen dat bij de voltooiing van de dertiende b’ak’tun iets zal “neerdalen”, en noemt een god, Bolon Yokte’ K’uh. De tekst breekt af en niemand weet wat er volgt. Het is geen voorspelling van vernietiging. Waarschijnlijker beschrijft het een ritueel of de terugkeer van een godheid aan het einde van een cyclus, een goede reden voor een feest.
In feite hadden de Maya de gewoonte ver in de toekomst te kijken. Stèles in Cobá, in Yucatán, noteren getallen van de Lange Telling die zo enorm zijn dat ze de leeftijd van het universum in de schaduw stellen. Een inscriptie in Palenque, in de tempel boven het graf van de heerser K’inich Janaab’ Pakal, berekent een verjaardag van zijn troonsbestijging die in het jaar 4772 na Christus valt. Het idee dat de Maya dachten dat 2012 het einde zou zijn, is absurd.
Hoe de mythe begon
Het 2012-idee kwam niet van de Maya maar van westerse schrijvers. In 1966 suggereerde de archeoloog Michael Coe in een boek genaamd The Maya dat de wereld volgens de Maya op die datum zou eindigen. In de jaren tachtig verspreidde de Amerikaanse schrijver José Argüelles, een New Age-figuur en organisator van de “Harmonic Convergence” van 1987, het idee dat de datum een tijd van spirituele transformatie zou zijn. Vandaar versmolt het met de overlevering over planetaire conjuncties en zwervende planeten. Een rampenfilm uit 2009 van Roland Emmerich, 2012, gaf het de laatste zet. Er wordt gemeld dat de website van de film mensen zo angstig maakte dat NASA-wetenschappers een toelichting publiceerden, “Beyond 2012: Why the World Won’t End”.
De Maya zijn er nog
Er zit een droevige ironie in het verhaal. Veel van de mensen die zich zorgen maakten over de Maya-apocalyps leken ervan uit te gaan dat de Maya verdwenen waren. Dat zijn ze niet. Meer dan zes miljoen mensen in Guatemala, Mexico, Belize en Honduras identificeren zich tegenwoordig als Maya, en er worden ongeveer dertig Mayatalen gesproken. In 2012 hielden veel gemeenschappen ceremonies om het begin van een nieuwe b’ak’tun te markeren. In Guatemala en Zuid-Mexico waren er festivals met muziek en dans en een gevoel van vernieuwing.
Veel Maya ergerden zich aan de doemdagophef. Voor hen was de nieuwe cyclus een tijd van bezinning en hoop, niet van catastrofe.
Wat de kalender ons vertelt
De Mayakalender is een opmerkelijke prestatie. De makers volgden de zon, de maan en Venus met verbazingwekkende nauwkeurigheid, en ze bouwden een systeem om dagen te benoemen dat zonder grens kon worden uitgebreid. Het was geen aftelling. Het was een manier om te zeggen dat de tijd doorgaat.
De episode van 2012 is een goed voorbeeld van hoe de ideeën van een cultuur verkeerd kunnen worden gelezen als ze uit hun context worden gehaald. Als je wilt horen wat de Maya werkelijk zeiden over het einde van de wereld, moet je misschien wachten: ze zeiden niet dat het in 2012 zou eindigen. Ze zeiden dat het op een gegeven moment weer zou beginnen.


