
Girit adasında, modern Heraklion şehrine birkaç kilometre uzaklıkta, bir sarayın kalıntılarının bulunduğu bir tepe var. Bazı tahminlere göre, kıvrımlı koridorlar boyunca, avluların etrafında, bir insan boyunda depolama küpleriyle bin odadan fazlası var. Minoslular dediğimiz, efsanevi bir kral olan Minos'un adını taşıyan bir medeniyet tarafından yaklaşık 3.700 yıl önce inşa edildi. Arkeolog Arthur Evans onu 1900'de kazdığında, Labirent efsanesine ilham veren yapıyı bulduğuna inanıyordu. Hatta haklı olabilirdi.
Hikâye
Girit kralı Minos, gerçek hükümdar olduğunun bir işareti için Poseidon'a dua etti ve tanrı denizden muhteşem beyaz bir boğa gönderdi. Minos onu kurban etmesi gerekiyordu, ama çok beğendi ve elinde tuttu. Ceza olarak Poseidon, Minos'un karısı Pasiphae'nin boğaya aşık olmasını sağladı. Kadın, mucit Daidalos'tan yardım istedi ve o da içine saklanabileceği içi boş tahta bir inek yaptı. Sonuç, insan vücudu ve boğa başı olan, Asterion, "yıldızlı olan" adlı bir yaratık, Minotor'du.
Minos onu öldürmedi. Bunun yerine Daidalos'a, Minotor'un asla kaçamayacağı bir yapı inşa ettirdi: Labirent. Yapımcısının bile çıkış yolunu bulmakta zorlanacağı kadar karmaşık bir labirentti.
Haraç
Minos'un oğlu Androgeos, Atina'da öldürülmüştü ve denizlere hükmeden Minos bir haraç talep etti: her dokuz yılda bir, bazı versiyonlara göre her yıl, Atina Girit'e yedi genç erkek ve yedi genç kadın göndermek zorundaydı. Bunlar, Minotor tarafından yenilmek üzere Labirent'e gönderildi.
Atina kralının oğlu Theseus, canavarı öldürmek amacıyla üçüncü grupla gitmeye gönüllü oldu. Girit'te Minos'un kızı Ariadne onu gördü ve ona aşık oldu. Labirent'in bir tuzak olduğunu bildiğinden ona bir yumak ip verdi; Theseus bunu girişe bağladı ve içeri doğru ilerlerken açtı. Minotor'u merkezde buldu, çıplak elleriyle veya bir kılıçla öldürdü ve ipi takip ederek dışarı çıktı.
Ariadne'ye ne oldu
Theseus, Ariadne ile birlikte denize açıldı ama onu Naksos adasında bıraktı; kadın orada yalnız uyandı. En bilinen versiyonda tanrı Dionisos onu orada bulup onunla evlendi. Bu arada Theseus, hayatta kalırsa babasına söz verdiği gibi geminin siyah yelkenlerini beyaza çevirmeyi unuttu. Siyah yelkenleri görünce babası kendini denize attı; bu yüzden deniz Ege olarak anılır.
Evans ve saray
Yirminci yüzyılın başında, zengin bir İngiliz arkeolog olan Sir Arthur Evans, Knossos'taki tepeyi satın alıp kazmaya başladı. Yunuslu fresklerin, boğaların üzerinden atlayan gençlerin ve her yerde görünen bir simgenin, antik Giritlilerin labrys dediği çift başlı baltanın bulunduğu geniş bir saray buldu. Evans, "labirent" sözcüğünün bundan geldiğini, yani "çift başlı balta evi" anlamına geldiğini öne sürdü. Makul ama kesin değil.
Evans bu alanda on yıllarca çalıştı ve bu süreçte, sarayın nasıl görünmüş olabileceğini göstermek için kalıntıların büyük bölümlerinin betonarme ile yeniden inşa edilmesini ve canlı renklerle boyanmasını sağladı. Sonuç tartışmalı. Bazı eleştirmenler çok fazla hayal ettiğini ve bugün gördüğünüz Knossos'un Minoslulardan çok Evans'a ait olduğunu söylüyor. Diğerleri bunun ziyaretçilere orada nasıl olunduğuna dair daha iyi bir fikir verdiğini düşünüyor.
Boğa
Boğa, Minoslular için kesinlikle önemliydi. En ünlü fresk olan Boğa Üzerinden Atlama Freski, bir figürü saldıran bir boğanın sırtı üzerinde ortasında perende atarken, iki kişinin de yanında durduğunu gösterir. Bu sporun gerçek olup olmadığını bilmiyoruz. Bazı bilim insanları bunun bir ritüel olduğunu, diğerleri sembolik bir sahne olduğunu düşünüyor. Bir canavar, bir boğa ve bir saraya atılan gençler hakkındaki bir hikâyenin bu türden anılardan nasıl doğmuş olabileceğini görmek zor değil.
Olası başka bir ilham jeolojik. Milattan önce 1600 civarında, Girit'in yaklaşık 110 kilometre kuzeyindeki, şimdi Santorini olan volkanik Thera adası, insanlık tarihinin en büyük patlamalarından birinde patladı. Bazı araştırmacılar bunu Minos gücünün çökmesiyle ilişkilendirdi, ama zamanlama ve etkiler tartışmalı. Belki de kaybedilmiş bir deniz gücünün hatırası, haraç talep eden bir kral efsanesini besledi.
Labirent mi, çıkmaz sokaklı bir yapı mı?
Modern bulmaca tasarımcıları bir ayrım yapar. Dar anlamda bir labirent, seçimler ve çıkmaz sokaklar içerir, amaç yolu bulmaktır. Daha eski anlamda bir labirent ise merkeze kıvrılan ve geri dönen, seçimsiz tek bir yola sahiptir. Girit paraları ve Roma mozaiklerindeki antik Labirent görüntüleri ikinci türü gösterir. Takip edilecek yalnızca bir yol vardır. Minotor'un Labirent'i, kaybolduğun değil, kaçamadığın bir yer olabilirdi.
Bu da ip sorusunu ortaya çıkarır. Yalnızca bir yol varsa, ona ihtiyacın yoktur. Belki Ariadne'nin ipi, Labirent'in bir labirente dönüştüğü dönemlerden kalma sonradan eklenmiş bir detaydır. Her halükarda, "Ariadne'nin ipi" karmaşık bir problemi adım adım çözme yöntemi için standart bir ifade haline geldi ve mantıkta, matematikte, bilgisayar biliminde ve dedektiflik işinde kullanılıyor.
Theseus'un gemisi
Plutarkhos güzel bir ayrıntı ekler. Atinalıların, der, Theseus'un Girit'e yelken açtığı gemiyi koruduklarını ve yüzyıllarca sakladıklarını, çürüyen tahtaları değiştirdiklerini, sonunda her parçanın değiştirilmiş olduğunu anlatır. Filozoflar bunun hâlâ aynı gemi olup olmadığını tartıştı. "Theseus'un Gemisi" paradoksunun kökeni budur; kimlik hakkında en sevilen düşünce deneylerinden biridir.
Minotor bugün
Minotor sanatçıları büyüledi. Boğa güreşini seven Picasso, 1930'larda yaratığı Minotauromachy (1935) gibi eserlerde onlarca kez çizdi ve kazıdı, bazen onu bir tür özportre olarak kullandı. Jorge Luis Borges, Minotor'un bakış açısından anlatılan "Asterion'un Evi" (1947) adlı bir kısa öykü yazdı: bir kurtarıcı bekleyen yalnız bir yaratık. Edebiyattaki en acınası canavarlardan biridir.
Belki de efsanenin son sürprizi budur. Hikâyeyi bir canavarı öldüren kahramanın hikâyesi olarak bildiğimizi düşünürüz. Ama en eski labirent gerçekte kahramanla ilgili değildir. Kimsenin bakmak zorunda kalmaması için bir labirentte tutulan, merkezdeki şeyle ilgilidir.


