
Op het eiland Kreta, een paar kilometer van de moderne stad Heraklion, ligt een heuvel met de ruïnes van een paleis. Het heeft, volgens sommige schattingen, meer dan duizend kamers, langs kronkelende gangen, rond binnenplaatsen, met opslagvaten zo groot als een man. Het werd ongeveer 3.700 jaar geleden gebouwd door een beschaving die we de Minoeërs noemen, naar een legendarische koning genaamd Minos. Toen archeoloog Arthur Evans het in 1900 opgraafde, was hij ervan overtuigd dat hij het gebouw had gevonden dat de mythe van het Labyrint had geïnspireerd. Hij zou zelfs gelijk kunnen hebben gehad.
Het verhaal
Koning Minos van Kreta bad tot Poseidon om een teken dat hij de rechtmatige heerser was, en de god stuurde een prachtige witte stier uit de zee. Minos moest hem offeren, maar hij mocht hem te graag en hield hem. Als straf liet Poseidon Minos' vrouw, Pasiphaë, verliefd worden op de stier. Ze vroeg de uitvinder Daedalus om hulp, en hij bouwde een holle houten koe waarin ze zich kon verstoppen. Het resultaat was de Minotaurus, een wezen met het lichaam van een man en het hoofd van een stier, genaamd Asterion, "de sterrige."
Minos doodde hem niet. In plaats daarvan liet hij Daedalus een bouwwerk maken waaruit de Minotaurus nooit kon ontsnappen: het Labyrint. Het was een doolhof zo ingewikkeld dat zelfs zijn bouwer er nauwelijks uit kon komen.
De schatting
Minos' zoon Androgeos was in Athene gedood, en Minos, die de zee beheerste, eiste een schatting: elke negen jaar, of in sommige versies elk jaar, moest Athene zeven jonge mannen en zeven jonge vrouwen naar Kreta sturen. Ze werden in het Labyrint gezet om door de Minotaurus opgegeten te worden.
Theseus, de zoon van de koning van Athene, bood zich aan om bij de derde groep te horen, met de bedoeling het monster te doden. Op Kreta zag Minos' dochter Ariadne hem en werd verliefd. Ze wist dat het doolhof een val was, dus gaf ze hem een bol draad, die hij bij de ingang vastbond en afrolde terwijl hij dieper ging. Hij vond de Minotaurus in het midden, doodde hem met zijn blote handen of met een zwaard, en volgde de draad terug naar buiten.
Wat er met Ariadne gebeurde
Theseus voer weg met Ariadne, maar liet haar achter op het eiland Naxos, waar ze alleen wakker werd. In de bekendste versie vond de god Dionysos haar daar en trouwde met haar. Ondertussen vergat Theseus de zwarte zeilen van zijn schip in witte te veranderen, zoals hij zijn vader had beloofd als hij zou overleven. Zijn vader, die de zwarte zeilen zag, wierp zichzelf in de zee, en daarom wordt die de Egeïsche Zee genoemd.
Evans en het paleis
In het begin van de twintigste eeuw kocht Sir Arthur Evans, een rijke Engelse archeoloog, de heuvel bij Knossos en begon te graven. Hij vond een enorm paleis, met fresco's van dolfijnen, jongeren die over stieren sprongen, en een symbool dat overal verscheen: de dubbele bijl, die de oude Kretenzers labrys noemden. Evans opperde dat het woord "labyrint" daarvan afstamde, zodat het "huis van de dubbele bijl" betekende. Het is plausibel, al niet zeker.
Evans bracht decennia op de site door en liet, in het proces, grote delen van de ruïnes herbouwen in gewapend beton, geschilderd in heldere kleuren, om te laten zien hoe het paleis eruit gezien zou kunnen hebben. Het resultaat is omstreden. Sommige critici zeggen dat hij te veel heeft verbeeld, en dat het Knossos dat je vandaag ziet net zoveel aan Evans te danken heeft als aan de Minoeërs. Anderen zeggen dat het bezoekers een beter gevoel geeft van hoe het was.
De stier
De stier was voor de Minoeërs zeker belangrijk. Het beroemdste fresco, het zogenaamde Stierspringfresco, toont een figuur die midden in een salto over de rug van een aanstormende stier springt, terwijl twee anderen erbij staan. We weten niet of de sport echt bestond. Sommige geleerden denken dat het een ritueel was, anderen een symbolische scène. Het is niet moeilijk te zien hoe een verhaal over een monster, een stier en jonge mensen die in een paleis worden gegooid, uit herinneringen als deze kon zijn ontstaan.
Een andere mogelijke inspiratie is geologisch. Rond 1600 v.Chr. barstte het vulkanische eiland Thera, nu Santorini, ongeveer 110 kilometer ten noorden van Kreta, uit in een van de grootste uitbarstingen in de menselijke geschiedenis. Sommige onderzoekers hebben dit verbonden met de neergang van de Minoïsche macht, al zijn de timing en de effecten omstreden. Misschien voedde de herinnering aan een verloren zeemacht de legende van een koning die een schatting eiste.
Een doolhof, of een labyrint?
Moderne puzzelmakers maken een onderscheid. Een doolhof, in strikte zin, heeft keuzes en dode einden, en het doel is de weg te vinden. Een labyrint, in de oudere zin, heeft één pad dat naar het midden en terug kronkelt, zonder keuzes. Oude afbeeldingen van het Labyrint, op Kretenzische munten en Romeinse mozaïeken, tonen de tweede soort. Er is maar één pad om te volgen. Het Labyrint van de Minotaurus was misschien niet een plek waar je verdwaalt, maar een plek waaruit je niet kunt ontsnappen.
Dat roept de vraag op over de draad. Als er maar één pad is, heb je hem niet nodig. Misschien is Ariadnes draad een latere toevoeging, uit de tijd dat het Labyrint een doolhof werd. Hoe dan ook, "Ariadnes draad" is een standaarduitdrukking geworden voor een methode om een complex probleem stap voor stap op te lossen, en wordt gebruikt in logica, wiskunde, computerwetenschap en recherchewerk.
Het schip van Theseus
Plutarchus voegt een mooi detail toe. De Atheners, zegt hij, bewaarden het schip waarmee Theseus naar Kreta was gevaren, en hielden het eeuwenlang in stand, door planken te vervangen zodra ze vergingen, zodat uiteindelijk elk onderdeel was vervangen. Filosofen discussieerden over of het nog steeds hetzelfde schip was. Dat is de oorsprong van de paradox van "het Schip van Theseus," een favoriet gedachte-experiment over identiteit.
De Minotaurus vandaag
De Minotaurus heeft kunstenaars gefascineerd. Picasso, die van het stierenvechten hield, tekende en etste het wezen in de jaren dertig tientallen keren, in werken zoals Minotauromachie (1935), en gebruikte het soms als een soort zelfportret. Jorge Luis Borges schreef een kort verhaal, "Het Huis van Asterion" (1947), verteld vanuit het perspectief van de Minotaurus: een eenzaam wezen, wachtend op een verlosser. Het is een van de meest sympathieke monsters in de literatuur.
Misschien is dat de laatste verrassing van de mythe. We denken het verhaal te kennen als een verhaal van een held die een monster doodt. Maar het oudste labyrint gaat niet echt over de held. Het gaat over het ding in het midden, opgesloten in een doolhof, zodat niemand ernaar hoeft te kijken.


