
Het eerste wat een bezoeker in de oudheid in Olympia opviel, was niet het stadion. Het was de geur. Tijdens het festival werden honderden ossen geslacht op het grote altaar van Zeus, en duizenden toeschouwers kampeerden in de open lucht, met weinig water, zonder echte toiletten en in de hitte van augustus met heel veel vliegen. De Grieken grapten dat de vliegen het enige waren in Olympia dat een eigen offer kreeg, voor Zeus de Vliegenverjager. Het was geen zacht sportevenement. Het was een religieus feest met een heel luidruchtig sportonderdeel.
Eerst Zeus, dan de atleten
Olympia was een heiligdom, een gewijd terrein in het westen van de Peloponnesos, in de vallei van de rivier de Alfeios. Het middelpunt was de tempel van Zeus, waar een reusachtig beeld van de god van goud en ivoor stond, gemaakt door de beeldhouwer Phidias rond 435 v.Chr. De antieke wereld rekende het tot zijn Zeven Wereldwonderen. De spelen werden elke vier jaar ter ere van de god gehouden.
De traditionele startdatum is 776 v.Chr. Die komt uit een lijst van winnaars die was samengesteld door een geleerde uit de vijfde eeuw, Hippias van Elis, en het is de vroegste datum die Griekse geschiedschrijvers gebruikten om gebeurtenissen te dateren. Archeologen vinden in Olympia sporen van activiteit die ouder lijken, dus de werkelijke oorsprong kan ouder en vager zijn. De spelen gingen ruim duizend jaar door, tot een christelijke Romeinse keizer eind vierde eeuw na Christus een einde maakte aan de heidense feesten.
Het bestand
Voor elk festival reisden heraulten, spondoforen genoemd, van Olympia naar de steden van de Griekse wereld om de ekecheiria aan te kondigen, het heilige bestand. Tijdens het festival en in de weken eromheen moesten vijandelijkheden stilvallen zodat atleten en toeschouwers veilig konden reizen. Een stad die het verbrak, kon een boete krijgen of worden uitgesloten.
Het bestand maakte geen eind aan oorlogen en hield niet altijd stand. Maar het werd serieus genoeg genomen dat Sparta in 420 v.Chr. van de spelen werd verbannen omdat het tijdens het bestand een nabijgelegen stad had aangevallen, en zijn atleten niet mochten meedoen.
De onderdelen
Het oudste onderdeel, en voor de eerste dertien Olympiaden het enige, was de stadion, een sprint over één baanlengte, ongeveer 192 meter. Het woord leeft voort in “stadion”. In de loop der eeuwen kwamen er langere lopen bij, daarna worstelen, boksen, de vijfkamp (hardlopen, springen, discus, speer en worstelen) en wagenrennen in de hippodroom.
Het meest gevreesde onderdeel was het pankration, een mix van boksen en worstelen met bijna geen regels. Bijten en ogen uitsteken waren verboden. Bijna al het andere was toegestaan. Een beroemd verhaal vertelt over een kampioen, Arrichion, die in een finale werd gewurgd en, stervend, de teen van zijn tegenstander ontwrichtte. De tegenstander gaf op van pijn en het lijk werd gekroond.
De atleten deden naakt mee. Het Griekse woord gymnos betekent naakt, en daar komt “gymnasium” vandaan.
Geen goud
De prijs was een krans van wilde olijf, met een gouden sikkel geknipt door een jongen van een heilige boom achter de tempel van Zeus. Zilver of brons was er niet. Wie tweede werd, kreeg helemaal niets. Maar een overwinning gaf enorm prestige, en winnaars kregen in hun thuissteden een stroom aan beloningen, van gratis maaltijden voor het leven tot standbeelden en gedichten. De dichter Pindarus verdiende zijn brood met het schrijven van oden voor hen.
Wie mocht meedoen
Deelnemers moesten vrije Griekse mannen zijn. Slaven en buitenlanders (het Griekse woord voor niet-Grieken, barbaros, is waar “barbaar” vandaan komt) waren uitgesloten, al mochten ze kijken. Gehuwde vrouwen mochten niet komen, op straffe van van een nabijgelegen klif gegooid te worden, al kennen we minstens één geval waarin een vrouw werd vrijgesproken. Ongehuwde meisjes mochten komen kijken, en bij een apart evenement, de Heraia, gehouden ter ere van Hera, liepen ze eigen hardloopwedstrijden.
De moderne echo
Milo en zijn kalf
De beroemdste atleet van de antieke Spelen was Milo van Croton, een worstelaar uit Zuid-Italië die op de Spelen van 540 v.Chr. het worstelen voor jongens won en daarna vijf keer achter elkaar het mannenonderdeel, van 532 tot 516 v.Chr. Een populair verhaal zegt dat hij zijn kracht opbouwde door elke dag een pasgeboren kalf op te tillen en te dragen, tot het een volwassen stier was. Hij zou ook een koord om zijn voorhoofd kunnen laten springen door zijn adem in te houden. Zijn dood, zeggen de antieke schrijvers, paste bij zo’n man: hij probeerde een oude boom met zijn handen te splijten, de stam sloot zich om zijn handen en hij werd door wolven opgegeten.
De eerste vrouw die won
Vrouwen mochten niet meedoen, maar een rijke vrouw kon een span paarden inschrijven voor de wagenren, en de winnaar was de eigenaar, niet de menner. In 396 v.Chr. schreef een Spartaanse prinses, Kyniska, dochter van koning Archidamos, een vierspan in en won. In 392 v.Chr. won ze opnieuw en liet haar zege vereeuwigen met een standbeeld en een inscriptie in Olympia: “Mijn vaders en broers waren koningen van Sparta. Ik, Kyniska, zegevierend met een wagen van snelvoetige paarden, heb dit standbeeld opgericht. Ik zeg dat ik de enige vrouw in heel Griekenland ben die deze krans won.”
De keizer die van zijn wagen viel
In 67 na Christus reisde de Romeinse keizer Nero door Griekenland en schreef zich in voor de Spelen, die twee jaar werden uitgesteld om hem te laten meedoen. Hij deed mee aan een wagenren met tien paarden. Volgens de Romeinse biograaf Suetonius viel hij eraf, werd hij er weer op geholpen en haalde hij de finish niet. De jury kende hem de overwinning toch toe. Na zijn dood haalden de Grieken zijn naam stilletjes van de lijst met winnaars en bepaalden ze dat de Spelen van dat jaar niet telden.
Begraven en teruggevonden
Nadat de Spelen eind vierde eeuw waren opgehouden, werd Olympia beschadigd door aardbevingen en herhaaldelijk overstroomd door twee nabijgelegen rivieren. In de loop der eeuwen werd de hele plek bedolven onder meters slib en zand. Duitse archeologen begonnen in 1875 met opgravingen en vonden de fundamenten van de tempels, het stadion en honderden beelden. Het hoofd van het reusachtige Zeusbeeld is verloren, maar het atelier van de beeldhouwer, Phidias, werd gevonden, met een beker met het opschrift “Ik behoor aan Phidias”.
Het idee om de spelen nieuw leven in te blazen werd gepropageerd door de Franse aristocraat Pierre de Coubertin, die in 1896 in Athene de eerste moderne Olympische Spelen organiseerde. Het ritueel om in Olympia een vlam te ontsteken en naar de gaststad te dragen, is niet door de Grieken bedacht. Het werd ingevoerd voor de Spelen van Berlijn in 1936. Nog altijd wordt de vlam in Olympia ontstoken met een parabolische spiegel en de stralen van de zon, een gebaar dat een uitvinding van de moderne tijd is en volkomen antiek aanvoelt.


