
De drie schikgodinnen, in het Grieks de Moiren, waren drie zussen die bepaalden hoe lang elk leven zou duren: Clotho spon de draad, Lachesis mat hem af en Atropos sneed hem door. Zelfs Zeus liet zich meestal door hen leiden, al waren de Griekse schrijvers het er nooit helemaal over eens of Zeus of de Moiren de hoogste macht bezaten.
Stel je voor dat je aan tafel zit met de koning van de goden en hem een directe vraag stelt: kun je veranderen wat er gaat gebeuren? In de Ilias stelt Zeus zichzelf precies die vraag, op het slechtst mogelijke moment. Zijn zoon Sarpedon staat op het punt om te sterven in de strijd. Zeus kijkt neer vanaf de Olympus en zegt luid dat hij verscheurd is: moet hij Sarpedon uit het gevecht grissen en veilig terugbrengen naar zijn vaderland, of de man laten sterven?
Hera antwoordt snel. Doe wat je wilt, zegt ze, maar de rest van ons zal het niet goedkeuren. Als je hem redt, zullen andere goden ook hun eigen zonen willen redden. En hij is een sterveling, al lang voorbestemd om te sterven. Zou je hem werkelijk laten ontsnappen aan de grimmige verschrikking van de dood?
Zeus geeft toe. Hij laat Sarpedon sterven, en in zijn verdriet laat hij druppels bloed op de aarde regenen. Het is een scène die lezers al tweeënhalf duizend jaar laat nadenken over de macht van het Lot in de Griekse mythologie, en over wie er nou precies de touwtjes in handen had.
Drie zusters en een weefgetouw
De Grieken gaven het Lot een gezicht, of liever drie. De Moira, wat ongeveer "aandelen" of "porties" betekent, waren drie vrouwelijke figuren die bepaalden wat het leven van elke persoon zou inhouden. Latere schrijvers gaven hen namen en taken. Clotho, "de spinster," spon de draad van een leven. Lachesis, "de toemeetster," mat hoe lang die zou zijn. Atropos, "de onomkeerbare," knipte hem door met haar schaar.
Wie hun ouders waren staat niet vast. In één passage van Hesiodos' Theogonie zijn ze dochters van de Nacht, samen met de Dood, de Slaap en het Verderf. In een andere passage van hetzelfde gedicht zijn ze dochters van Zeus en de godin Themis, een paar regels na zijn opsomming van de Seizoenen. Het kan zijn dat Hesiodos, die oude tradities verzamelde, beide versies gewoon vastlegde. Het kan ook een onbehagen weerspiegelen over de vraag of de schikgodinnen boven Zeus staan of aan hem onderworpen zijn. De Grieken zelf waren het er nooit helemaal over eens.
Een grens, of een achterdeurtje?
De scène met Sarpedon suggereert dat zelfs Zeus geneigd is zich te schikken. Elders zijn Griekse auteurs minder zeker. De treurspeldichter Aeschylus laat Prometheus, in Prometheus geboeid, zeggen dat Zeus zelf niet kan ontsnappen aan wat voorbestemd is, en dat de schikgodinnen het roer van de noodzaak sturen. Op andere plaatsen lijkt Zeus het lot van mensen op een gouden weegschaal te wegen, een soort kosmische boekhouder die de weegschaal raadpleegt maar de uitkomst niet bepaalt.
Er is ook een mooi verhaal over een held die het systeem bedriegt. In Alcestis van Euripides (438 v.Chr.) misleidt de god Apollo, die koning Admetus liefheeft, de schikgodinnen door hen dronken te voeren. Als tegenprestatie stemmen ze ermee in dat Admetus zijn dood kan ontlopen, op voorwaarde dat iemand anders in zijn plaats sterft. Zijn ouders weigeren het te doen. Zijn jonge vrouw Alcestis stemt ermee in. Uiteindelijk wordt ze terug uit de dood gehaald door Heracles, die bij haar graf met de Dood worstelt.
Schikgodinnen in verschillende culturen
Een drietal vrouwen dat de draad van het leven spint en knipt, is een van de meest verspreide ideeën in de oude mythologie. De Romeinen hadden de Parcae, met de namen Nona, Decima en Morta. In de Noordse mythologie leven drie vrouwen genaamd de Nornen bij de Put van Urd aan de voet van de wereldboom. Ze kerven runen in houten plankjes en bepalen het lot van alle levende wezens. Zelfs Odin kan hen niet overrulen. Er zijn vergelijkbare figuren in de Baltische, Slavische en Keltische folklore.
Het zou kunnen dat het beeld natuurlijk is. Spinnen was dagelijks vrouwenwerk in de oude wereld, en een draad garen is een heel goed beeld van een leven: het heeft een begin, een lengte en een einde.
Wat het betekent om voorbestemd te zijn
De schikgodinnen roepen een vraag op die nog steeds leeft: hoeveel van het leven is gegeven, en hoeveel gekozen? Griekse verhalen spelen met beide kanten. Oedipus doet alles wat hij kan om zijn lot te vermijden en loopt er recht in. Odysseus lijkt zijn hele reis te improviseren. Helden in de Ilias kiezen ervoor te vechten, zelfs al weten ze dat ze zullen sterven.
Vreemde zusters en het Oudengelse woord voor lot
Het idee van drie vrouwen die het lot beheersen, heeft een onverwacht naleven bij Shakespeare. De drie heksen in Macbeth, die de toekomst voorspellen, worden "the weird sisters" genoemd, een uitdrukking die niet "vreemd" betekent in de moderne zin. Het woord weird komt van het Oudengelse wyrd, wat lot of bestemming betekent, en de Angelsaksen hadden een godinachtige figuur genaamd Wyrd die dicht bij de schikgodinnen stond. Shakespeare nam de uitdrukking over uit de kroniek van Holinshed, waarin de heksen beschreven worden als "de godinnen van het lot." Dus wanneer de heksen zeggen "the weird sisters, hand in hand, posters of the sea and land," zijn ze, in de oude betekenis van het woord, de schikgodinnen.
Het beste antwoord dat de Grieken gaven, zit misschien in de manier waarop de personages van Homeros spreken. Ze halen niet hun schouders op en zeggen "het moest zo zijn." Ze handelen alsof het ertoe doet. Dat is misschien de echte verzetsdaad tegen de schikgodinnen: leven alsof de draad van jou is om te weven.
Snelle antwoorden
-
Noemde Hesiodos de schikgodinnen al bij naam? Ja. Hesiodos' Theogonia noemt Clotho, Lachesis en Atropos bij naam in de passage waarin Zeus de Moira de hoogste positie geeft. De namen zijn dus oud en geen latere uitvinding. Het gedicht dateert uit de achtste of zevende eeuw v.Chr.
-
Beschrijft Plato hen anders? Ja. In de Politeia (10.617c) noemt Plato de drie schikgodinnen dochters van Noodzaak. Hij laat hen ook zingen met de Sirenen: Lachesis over wat was, Clotho over wat is en Atropos over wat zal zijn.
-
Waar komen de Romeinse Parcae vandaan? De Romeinse geleerde Varro, geciteerd door Aulus Gellius, leidde Parca af van partus (geboorte). Nona en Decima leidde hij af van de gunstige tijden voor een geboorte. Dat is antieke etymologie, maar naslagwerken zeggen ook dat Parca oorspronkelijk een godin van de bevalling was.
-
Liet een antieke schrijver Zeus hen ooit overrulen? De bronnen geven daar geen uitsluitsel over. Hesiodos zegt dat Zeus de schikgodinnen het meest eerde, wat op twee manieren gelezen kan worden. In Lucianus' satire Zeus ondervraagd (paragraaf 11) suggereert Cyniscus dat Atropos bezwaar zou maken als iemand de spindel achteruit zou draaien en het werk van Clotho ongedaan zou maken. Voor Zeus te midden van zijn gelijken, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.


