Grieks · 4 min leestijd

Slaap en Dood waren tweelingbroers

Hypnos en Thanatos, het stille paar uit de Griekse mythologie dat elke nacht elkaar blijft ontmoeten.

Terug naar Verhalen
Twee gevleugelde tweelingfiguren die door een schemerige hemel drijven boven slapende heuvels.

Op een Griekse vaas, beschilderd rond 515 v.Chr., wordt een dode krijger uit de strijd getild. Hij is naakt, bloedt uit zijn borst, en wordt gedragen door twee gevleugelde figuren in wapenrusting die er bijna identiek uitzien. De schilder, Euphronios, heeft ze in het Grieks gelabeld: Hypnos, Slaap, en Thanatos, Dood. Ze zijn broers, en ze doen een zacht werk. De vaas heet de Euphronios-krater, en het verhaal erbuiten is bijna net zo dramatisch. Het Metropolitan Museum of Art in New York kocht het in 1972 voor een recordprijs, en in 2008, nadat Italiaanse aanklagers aantoonden dat het was geroofd uit een Etruskisch graf, stuurde het museum het terug naar Italië. Het staat nu in een museum bij Rome.

De scène die het toont, komt uit de Ilias, en is een goede plek om te beginnen met een godenpaar dat zelf nauwelijks eigen verhalen krijgt.

De kinderen van de Nacht

Hesiodos' Theogonie plaatst hen heel vroeg. Nyx, de Nacht, bracht alleen een lange lijst voort van dingen waar mensen meestal bang voor zijn: het Lot, de Dood, de Slaap, de stam van de Dromen, de Blaam, de Nood, de Schikgodinnen, de Wraak, het Bedrog, de Ouderdom en de Twist. In die drukke familie zijn Hypnos en Thanatos tweelingen, en Hesiodos beschrijft ze in een paar regels die sindsdien steeds geciteerd worden.

Ze leven in het donkere gebied van de Tartaros, waar het huis van de Nacht staat. Ze zien nooit de zon. Elke dag, zegt de dichter, gaat de ene naar buiten terwijl de andere naar binnen komt, en ze groeten elkaar als ze de drempel oversteken. De Slaap is zacht en vriendelijk voor de mensheid, en beweegt over de aarde en de brede rug van de zee. De Dood daarentegen heeft een hart van ijzer en een onbarmhartige geest van bronzen in zijn borst, en welke man hij ook grijpt, hij houdt hem vast.

Het is een van de zuinigste portretten in de Griekse literatuur: twee broers in afwisselende diensten, de ene vriendelijk en de andere niet, die elkaar in de deuropening passeren.

Sarpedon dragen

In het zestiende boek van de Ilias wordt een held genaamd Sarpedon, een zoon van Zeus die aan Trojaanse zijde vecht, gedood door Patroklos. Zeus, die van boven toekijkt, wil hem redden en krijgt van Hera te horen dat dit de regels zou breken. Hij neemt in plaats daarvan genoegen met hem te eren: hij stuurt een regen van bloed op het slagveld, en zegt Apollo het lichaam te reinigen en het aan Slaap en Dood, "de tweelingbroers," te geven om het terug naar Lykië, zijn vaderland, te brengen voor een begrafenis door zijn familie. Dat is de scène die de schilder Euphronios koos.

Het feit dat twee zo angstaanjagende figuren zo'n tedere taak krijgen, zegt iets over hoe de Grieken de dood zagen. Een goede dood, voor een held, was een soort thuiskomst.

Zeus voor de gek houden

Hypnos verschijnt ook in een komische episode in het veertiende boek van de Ilias. Hera wil Zeus afleiden van de strijd bij Troje, zodat Poseidon de Grieken kan helpen. Ze leent de magische gordel van Aphrodite en vindt dan Hypnos op het eiland Lemnos en vraagt hem Zeus in slaap te brengen. Hij is doodsbang. Hij heeft het eerder gedaan, zegt hij, en Zeus gooide hem bijna uit de hemel. Alleen de Nacht, zijn moeder, redde hem door hem te verbergen.

Hera omkoopt hem met het aanbod van een van de jongere Bevalligheden als vrouw. Hij stemt toe op voorwaarde dat ze een eed zweert bij de rivier Styx. Hij klimt dan, vermomd als vogel, in een pijnboom en wacht. Nadat Zeus en Hera een liefdevolle middag op een berg doorbrengen, valt Zeus in een zoete slaap, en krijgen de Grieken ademruimte.

De familie van de dromen

Hypnos heeft een paar eigen kinderen. De bekendste is Morpheus, de god die volgens Ovidius menselijke vorm aanneemt in dromen, en wiens naam ons het woord morfine gaf. Zijn broers Phobetor en Phantasos verschijnen in dromen als dieren en als levenloze dingen. Ze leven, in Ovidius' beschrijving, in een grot waar de zon nooit komt, en waar de god op een zachte bank ligt, omringd door papavers. Het beeld van slaap in een donkere, koele grot, met het geluid van een rivier over kiezels, is een van de meest comfortabele in de Latijnse poëzie.

Wat de tweeling laat zien

Het is verleidelijk te zeggen dat de Grieken slaap als een beetje dood zagen. Dat deden ze, maar de mythe gaat verder. Hypnos en Thanatos zijn broers en zussen. Het verschil is niet in soort, maar in gradatie en in hoe zacht de hand is.

Daarom zijn kunstenaars al vijfentwintighonderd jaar naar dit paar teruggekeerd. In een tijd waarin we de dood graag als vijand zien, is het Griekse beeld van twee broers die een huis en een moeder delen, en elke dag elkaar op de drempel passeren, geruststellender dan het klinkt.

Lees verder