Grieks · 5 min leestijd

Hekate: de godin van het kruispunt

Een fakkeldraagster, bewaakster van drempels en de reden dat heksen een beschermvrouwe kregen.

Terug naar Verhalen
Een godin houdt twee fakkels vast bij een driewegkruispunt bij nacht, met een hond aan haar zijde.

Als je in de vijfde eeuw v.Chr. een Athener was geweest en thuiskwam om voor je huis een klein beeld te vinden, een pilaar met een gezicht, zou je niet verbaasd zijn geweest. Ze heetten Hekataia en werden bij deuren en kruispunten geplaatst om een godin te vragen over de plek te waken. Hekate had geen beroemde mythe. Ze had veel taken.

Een vereerde godin

Er is bijna niets bekend over waar ze vandaan kwam. Ze werd waarschijnlijk vereerd in Karië, in het zuidwesten van Anatolië, voordat de Grieken haar overnamen, en ze past niet makkelijk in de belangrijkste stamboom van de Olympiërs. Verrassend is dat Hesiodos in de Theogonia haar een lange passage met groot lof geeft, ongeveer veertig regels, veel meer dan hij de meeste goden geeft. Zeus eerde haar boven allen, zegt hij, en ze behield het deel van aarde, zee en hemel dat ze van de Titanen had gekregen.

In Hesiodos’ verslag is Hekate gul. Ze kan succes in de rechtbank schenken, overwinning in de oorlog, geluk bij atletiekwedstrijden, een rijke vangst aan vissers en toename aan kuddes. Ze waakt over kinderen die opgroeien om het licht van de dageraad te zien. Dat is niet de figuur die mensen gewoonlijk met de naam associëren.

Fakkels en kruispunten

In de kunst houdt ze twee fakkels vast. Ze wordt vergezeld door honden, een voor haar heilig dier. Ze wordt vaak getoond met drie gezichten of drie lichamen, die in drie richtingen kijken, wat past bij haar associatie met het driewegkruispunt. Een van haar titels, Trioditis, betekent “van de drie wegen”.

Op de laatste dag van elke maand brachten Atheners wat “Hekates maaltijden” heette bij kruispunten: voedsel dat werd neergezet voor de godin en voor de geesten die haar volgden. De maaltijd moest de onrustige doden op afstand houden. Hij werd daar gelaten, en de armen zouden hem nemen, wat als aanvaardbaar gold.

De godin die met het meisje liep

Hekate heeft een kleine maar belangrijke rol in het verhaal van Persephone. In de Homerische hymne aan Demeter is ze de enige godheid, naast de zon, die de kreet van het meisje hoort als ze onder de grond wordt gesleurd. Als Demeter rouwend rondzwerft, ontmoet Hekate, fakkel in de hand, haar en biedt aan te helpen de waarheid te achterhalen. Daarna wordt ze Persephones dienares en gezellin in de onderwereld. Zo werd ze een godin die zich tussen werelden beweegt, die de weg in beide richtingen kent.

Ze is in andere tradities ook verbonden met de mythe van Medea, de tovenares, van wie wordt gezegd dat ze haar priesteres is. In Apollonios’ Argonautika bidt Medea tot Hekate voordat ze een drank voor Jason bereidt.

De beschermvrouwe van heksen

In de loop der eeuwen kreeg Hekates donkerdere kant meer aandacht. In de Hellenistische en Romeinse tijd was ze de beschermvrouwe van magie en bezweringen, van geesten en van de nacht. Schrijvers beschreven hoe ze bij kruispunten verscheen in gezelschap van huilende honden. In de Griekse magische papyri, een verzameling bezweringen uit Romeins Egypte, wordt ze telkens weer aangeroepen.

Dat is de Hekate die Shakespeare kende. In Macbeth (rond 1606) verschijnt ze als koningin van de heksen, die de drie weirde zusters uitscheldt omdat ze zonder haar hebben gehandeld. Veel van de regels zijn waarschijnlijk door een andere schrijver toegevoegd, maar het idee sloeg aan. Ze werd daarna overgenomen door moderne heidenen en schrijvers, die haar vaak behandelen als een godin van de hekserij, een rol die ze in de loop der eeuwen kreeg.

Waarom een kruispunt?

De reden dat een godin van drempels ertoe deed, is eenvoudig. In de antieke wereld was een kruispunt een plek van keuze en risico. Je kon vreemden ontmoeten, rovers, pech. Een deur was waar het veilige, vertrouwde huishouden de buitenwereld ontmoette. Beide zijn plaatsen waar een mens ertussenin is.

Waar het woord “triviaal” vandaan komt

De Romeinen noemden Hekate Trivia, van tri (drie) en via (weg): de godin van de plek waar drie wegen samenkomen. Een kruispunt was een openbare plek, waar mensen elkaar ontmoetten, roddelden en nieuws uitwisselden, en het Latijnse woord trivium ging een alledaagse plek betekenen en daarna, bij uitbreiding, iets gewoons en onbelangrijks. Dat is de oorsprong van “triviaal” en ook van “trivia”. Het nutteloze gepraat dat je hoort bij een kroegquiz is, indirect, vernoemd naar een godin van kruispunten.

Haar grote heiligdom

Hoewel Hekate in de hele Griekse wereld werd vereerd, lag haar grootste heiligdom in Lagina, in Karië, in het zuidwesten van Turkije, waar in de Hellenistische tijd een groots tempel werd gebouwd, en een jaarlijks festival, de Hekatesia, pelgrims uit de hele streek trok. Archeologen hebben de plek opgegraven, en haar monumentale poort en de gebeeldhouwde fries van de tempel zijn nog zichtbaar. Het is een herinnering dat de Hekate van het kruispunt, een figuur uit het volksgeloof, ook een openbaar gezicht had, met priesters, processies en een stad onder haar bescherming.

Een wiel en een ritueel

In de late oudheid werd Hekate geassocieerd met een rituele instrument genaamd de strophalos, een kleine gouden bol of wiel, bezet met een saffier, dat tijdens theürgische riten aan een koord werd rondgedraaid om de goden neer te roepen. Het wordt beschreven in de Chaldeeuwse orakels, een mysterieuze verzameling verzen uit de tweede eeuw na Christus die laat-platonische filosofen beïnvloedde. Een gestileerde versie van het wiel, een labyrintachtig patroon in een cirkel, wordt tegenwoordig door sommige moderne beoefenaars als symbool gebruikt.

Hekate was degene die op die plaatsen het licht aanhield. Als je niet weet welke weg je moet nemen, of als je op het punt staat uit je huis het donker in te stappen, is het logisch een godin met een fakkel te willen.

Lees verder