
De eerste grote opera die nog regelmatig wordt opgevoerd, ging niet over een koning of een veldslag. Hij ging over een man die afdaalde naar het land van de doden om zijn vrouw terug te halen. Toen Claudio Monteverdi's L'Orfeo in 1607 in première ging aan het hof van Mantua, koos de componist deze mythe om een eenvoudige reden: als je wilt laten zien wat muziek kan doen, vertel je het verhaal van de man wiens muziek stenen kon ontroeren.
De beste musicus die ooit leefde
Orpheus was de zoon van een Muze, Calliope, en van een Thracische koning, of in andere versies van de god Apollo zelf, die hem een lier gaf. Hij speelde zo goed dat wilde dieren aan zijn voeten lagen, bomen naar hem toe bogen en rivieren van loop veranderden. Hij voer met Jason mee op de Argo, en toen het schip het eiland van de Sirenen passeerde, wier zang zeelieden de dood in lokte, pakte Orpheus zijn lier en speelde mooier dan zij konden zingen. De bemanning was gered.
De trouwdag
Hij werd verliefd op een nimf, Eurydice. Op hun trouwdag, toen ze door het gras liep, werd ze achtervolgd door een imker genaamd Aristaeus, en op de vlucht trapte ze op een slang, die haar beet. Ze stierf. In Vergilius' versie, in het vierde boek van de Georgica, rouwde Orpheus dagenlang om haar, zittend op een rivieroever, zingend, en deed toen iets wat geen levende man had gedaan: hij ging naar de ingang van de Onderwereld, een grot bij Kaap Taenarum aan de zuidpunt van het Griekse vasteland, en daalde af.
De doden betoveren
Hij passeerde Charon, de veerman van de doden. Hij passeerde Kerberos, de driekoppige hond, die door de muziek werd getemd. De Furiën huilden. Tantalus hield op te proberen het water te bereiken, Sisyphos ging op zijn steen zitten, het rad van Ixion stond stil. Ten slotte stond hij voor Hades en Persephone en zong. Ovidius geeft in de Metamorfosen een deel van zijn toespraak: hij was niet gekomen om de donkere plaatsen te zien of Kerberos in ketens te leggen, maar voor zijn vrouw, wier leven te vroeg was afgebroken. Liefde, zei hij, was daarboven bekend, en hij vermoedde dat ze hier ook bekend was.
De koning en koningin van de doden werden geroerd. Ze riepen Eurydice uit de nieuwe schimmen. Ze kwam, mank van haar wond. Ze stonden toe dat ze vertrok onder één voorwaarde: Orpheus zou voorop lopen en mocht niet omkijken tot ze allebei in de bovenwereld waren.
De omkeer
Ze klommen door het donker, langs een steil pad, in stilte. Toen hij de drempel bereikte, met het daglicht vlak voor zich, werd Orpheus overvallen door twijfel. Was ze echt achter hem? Was hij bedrogen? Was ze moe geworden? Hij draaide zijn hoofd. Hij zag haar, een ogenblik, en ze gleed met één woord, “vaarwel”, terug in het donker. Hij probeerde haar te volgen maar werd geweigerd. Zeven dagen zat hij aan de rand van de rivier, zonder eten, en keerde toen alleen terug naar de wereld.
Een ongemakkelijke versie
Er is een oudere, veel minder romantische versie. In Plato's Symposium, geschreven in de vierde eeuw voor Christus, zegt de spreker Phaedrus dat de goden Orpheus zijn vrouw helemaal niet gaven. Ze toonden hem slechts een schim, omdat hij een lafaard was: een musicus die niet de moed had om voor de liefde te sterven, zoals Alkestis had gedaan, en die probeerde levend de Onderwereld binnen te gaan. De straf daarvoor was door vrouwen gedood te worden. In Plato's ogen was Orpheus geen held.
Het einde
Na zijn verlies weigerde Orpheus het gezelschap van andere vrouwen, en de Thracische maenaden, de razende volgelingen van Dionysos, scheurden hem in hun woede aan stukken. Zijn hoofd, nog zingend, dreef de rivier de Hebrus af naar de zee en dreef naar het eiland Lesbos. De Muzen verzamelden zijn ledematen en begroeven ze. Zeus plaatste zijn lier aan de hemel als het sterrenbeeld Lier, waar ze nog steeds te zien is.
Een religie in zijn naam
Orpheus was niet alleen een personage in een verhaal. Hij was voor de oude Grieken ook een religieuze figuur. Volgelingen van wat het orfisme heet, geloofden dat de ziel onsterfelijk was en na de dood voor een oordeel stond, en dat een zuiver leven en de juiste rituelen tot een beter hiernamaals konden leiden. Kleine gouden plaatjes, met de doden begraven, zijn gevonden in graven van Italië tot Kreta, beschreven met instructies voor de ziel in de Onderwereld: als je aankomt, zul je links een bron zien, met een witte cipres. Ga er niet in de buurt. Zoek de andere bron, die stroomt uit het Meer van Herinnering, en zeg tegen de bewakers: “Ik ben een kind van Aarde en sterrenhemel; maar mijn geslacht is hemels.” Net als het Egyptisch dodenboek zijn het reisinstructies voor de volgende wereld.
Het lange nawoord
Het verhaal is voortdurend hervertold. Monteverdi's opera uit 1607 is de oudste die nog op het repertoire staat. Christoph Willibald Glucks Orfeo ed Euridice (1762) is een andere mijlpaal, en Jacques Offenbach maakte van het verhaal een komische operette, Orpheus in de onderwereld (1858), waarin de cancan voorkomt. De dichter Rainer Maria Rilke schreef de Sonnetten aan Orpheus in 1922. Jean Cocteau maakte in 1950 een film. Orfeu Negro (1959), gesitueerd in Rio de Janeiro tijdens het Carnaval, won de Gouden Palm in Cannes. In de jaren 2010 verplaatste de folkopera Hadestown van Anaïs Mitchell de mythe naar een wereld van harde tijden met een vaag New Orleans-sfeertje en won in 2019 de Tony voor Beste Musical. En in Neil Gaimans stripverhaal The Sandman is Orpheus de zoon van de koning van de dromen.
Waarom we het nog zeggen
“Kijk niet om” is een gangbaar advies. We zeggen het over relaties, carrières, spijt. Het Orpheusverhaal is iets subtieler. Hij kijkt niet om uit kwaadwilligheid of dwaasheid. Hij kijkt om uit liefde, uit behoefte aan zekerheid. De tragedie is dat juist de twijfel die hem menselijk maakt, hem ook haar laat verliezen.
Misschien doet de mythe daarom zo'n pijn: wat je het meest wilt, is binnen bereik, en de enige voorwaarde is dat je vertrouwt, in het donker, zonder bewijs.


