Grieks · 5 min leestijd

Prometheus: de titaan die het vuur stal (en Frankenstein inspireerde)

Een bedrieger die de kant van de mensen koos, een lever die weer aangroeide en een mythe die steeds op nieuwe technologie wordt toegepast.

Terug naar Verhalen
Een titaan die 's nachts een gloeiende vuurstengel een berg af draagt, met een arend in een stormachtige lucht.

In 1818 publiceerde een twintigjarige Engelse vrouw, Mary Shelley, een roman over een wetenschapper die een levend wezen bouwt uit dood weefsel en het daarna in de steek laat. Ze gaf het een ondertitel: Frankenstein; of, De Moderne Prometheus. De meeste mensen vergeten die ondertitel. Maar die is de sleutel tot het boek, want hij vertelt ons dat de auteur haar held zag als een nieuwe versie van een heel oude Griekse figuur, iemand die de goden trotseerde om mensen een werktuig te geven dat hen kon verheffen of vernietigen.

Voorbedachtheid

De naam Prometheus betekent "voorbedachtheid." Hij was een titaan, lid van de oudere generatie goden die door Zeus werden verslagen, maar hij had in de oorlog de kant van Zeus gekozen en mocht daardoor vrij blijven. Zijn broer Epimetheus, wiens naam "achterafgedachte" betekent, was berucht omdat hij altijd eerst handelde en pas later nadacht.

In sommige versies van de mythe was Prometheus ook de schepper van de mensheid, die mensen uit klei vormde. In alle versies was hij hun kampioen.

De truc bij Mekone

Het conflict begon bij een bijeenkomst van goden en mensen op een plek genaamd Mekone, om te bepalen hoe offerdieren verdeeld zouden worden. Prometheus slachtte een os en verdeelde hem in twee porties. In de ene verborg hij het eetbare vlees en de ingewanden, in de maag, die onaantrekkelijk uitzag. In de andere wikkelde hij de botten in glanzend vet. Hij vroeg Zeus te kiezen. Zeus nam het vet en vond alleen botten. Hesiodos zegt dat de koning der goden de truc doorzag en hem toch koos, zodat hij een reden zou hebben om de mensheid te straffen. Daarom verbranden de Grieken sindsdien de botten en het vet voor de goden en eten ze het vlees zelf op.

Het vuur

Uit wraak nam Zeus het vuur van de mensen weg. Zonder vuur konden ze niet koken, geen werktuigen maken of warm blijven. Prometheus ging naar de smederij van Hephaistos, of naar de wagen van de zon, afhankelijk van de versie, en nam een vonk mee in een holle venkelstengel. Hij droeg het terug en gaf het aan de mensen. Het was een overtreding en een geschenk tegelijk. Vuur maakte alles verder mogelijk: metaalbewerking, keramiek, brood.

De straf

Zeus liet Prometheus vastketenen aan een rots in het Kaukasusgebergte. Elke dag kwam een arend zijn lever opeten, en elke nacht groeide die weer aan, zodat de marteling eindeloos was. Het ging generaties lang zo door, totdat Herakles de arend doodschoot en hem, met Zeus' toestemming, bevrijdde.

Het detail over de lever is een stukje volkswijsheid dat toevallig klopt: de lever is het enige grote menselijke orgaan dat kan aangroeien. Of de Grieken dat wisten of niet, ze kozen een orgaan dat weer aangroeit. Ze zagen de lever ook als de zetel van emoties, zodat de straf bedoeld was om zich aan zijn trots te voeden.

Een heel andere Prometheus

De beroemdste oude bewerking is de tragedie Prometheus Geboeid, toegeschreven aan Aeschylus in de vijfde eeuw v.Chr. Daarin is Prometheus een rebel en een martelaar, geketend aan de rots, die Zeus trotseert. Hij geeft een lange toespraak waarin hij alles opsomt wat hij de mensen leerde: getallen, letters, hoe je huizen en schepen bouwt, hoe je de sterren leest, geneeskunde, hoe je de toekomst uit voortekens leest, hoe je metalen delft. Toen mensen als mieren in zonloze grotten leefden, zegt hij, gaf hij hun de kunsten die hen beschaafd maakten. Het is een heroïsch, bijna politiek portret, en generaties lezers hebben hem gezien als symbool van verzet tegen tirannie.

De Romantici

De romantische dichters waren dol op hem. Mary Shelleys echtgenoot, Percy Bysshe Shelley, schreef in 1820 Prometheus Unbound, een versdrama waarin de titaan wordt bevrijd en de wereld wordt omgevormd. Lord Byron schreef een gedicht. Beethoven componeerde een ballet, The Creatures of Prometheus (1801), en gebruikte het thema opnieuw in zijn Eroica-symfonie. Voor hen was Prometheus de ongebroken menselijke geest.

Mary Shelleys versie was dubbelzinniger. Victor Frankenstein is een moderne Prometheus die het geheim van het leven steelt, maar de roman vraagt welke verantwoordelijkheid de schepper heeft voor wat hij maakt. Hij vlucht weg, en alles gaat mis.

Het Prometheïsche moment

Die vraag is nooit verdwenen. In 2005 publiceerden de biografen Kai Bird en Martin Sherwin American Prometheus, een leven van de natuurkundige J. Robert Oppenheimer, die leiding gaf aan het Manhattanproject. Het was de basis voor Christopher Nolans film Oppenheimer uit 2023. Schrijvers over kunstmatige intelligentie, genetische manipulatie en klimaattechnologie roepen voortdurend Prometheus aan, soms als waarschuwing en soms als aanmoediging. Ridley Scotts film Prometheus (2012) gebruikte het idee in een sciencefictiondecor.

In New York, bij Rockefeller Center, hangt een verguld bronzen beeld van Prometheus door de beeldhouwer Paul Manship, geplaatst in 1934, over de ijsbaan. Hij draagt vuur, met een waaier van stralen achter hem. Miljoenen mensen schaatsen elke winter onder hem door.

Wat de mythe vraagt

Is Prometheus een held of een dief? De Grieken zelf waren verdeeld. Hesiodos behandelt hem als een bedrieger wiens geschenk een prijs had: Zeus' wraak was de creatie van Pandora. Aeschylus ziet hem als een weldoener. De vraag is nauwelijks academisch. Elke grote technologie, van vuur tot de drukpers tot het internet, heeft zowel winst als kosten gebracht.

Wat het verhaal ons geeft, is een manier om die spanning te zien. Dezelfde vonk die een maaltijd kookte, kon ook een stad platbranden. Het geschenk is echt, en de prijs ook, en degene die het vuur steelt, is zelden degene die bepaalt wat ermee gedaan wordt.

Lees verder