
Elk jaar op de zomerzonnewende komen duizenden mensen samen bij Stonehenge om de zon boven de stenen te zien opkomen. Onder hen draagt een klein aantal lange witte gewaden en noemt zich druïde. Ze zijn oprecht, en ze maken deel uit van een traditie die meer dan 200 jaar teruggaat. Maar het verband tussen de druïden van de ijzertijd en de stenen van Stonehenge bestaat niet. Stonehenge was rond 1500 v.Chr. voltooid, minstens duizend jaar voor de eerste vermelding van druïden in welke schriftelijke bron ook.
Wie waren de druïden?
We kennen de druïden bijna uitsluitend van buitenstaanders. Ze waren de priesterklasse van de Keltische volken van Gallië, Brittannië en Ierland en lieten geen eigen geschriften na, omdat ze het blijkbaar afkeurden heilige kennis op te schrijven. Wat we hebben komt van Griekse en Romeinse auteurs, en een deel daarvan is duidelijk vijandige propaganda.
Het meest gedetailleerde verslag is van Julius Caesar, die in de jaren 50 v.Chr. acht jaar bezig was Gallië te veroveren. In zijn Gallische Oorlog zegt hij dat de druïden de religieuze leiders van de Galliërs zijn. Ze houden toezicht op offers, openbare en privé, en beslechten geschillen. Ze zijn vrijgesteld van militaire dienst en belasting, wat verklaart waarom veel jonge mannen zich bij hen willen aansluiten. De opleiding kan twintig jaar duren, en de leerlingen leren een enorm aantal verzen uit het hoofd, zonder ze op te schrijven. De druïden geloven, zegt Caesar, dat de ziel niet sterft maar na de dood van het ene lichaam naar het andere gaat, en dat maakt hen onbevreesd voor de dood. Hij beweert ook dat ze soms mensen levend verbranden in enorme wilgenfiguren, een detail dat sindsdien de verbeelding heeft geprikkeld, hoewel de meeste historici betwijfelen dat het een regelmatige praktijk was en overdrijving vermoeden.
De maretak
De schrijver die ons de gouden sikkel gaf, is Plinius de Oudere, die in de eerste eeuw na Christus schreef. In zijn Naturalis historia beschrijft hij een ritueel in Gallië: de druïden houden de maretak, een plant die op eiken groeit, voor heilig, en de eik zelf is ook heilig. Als er maretak op een eik wordt gevonden, houden ze een ceremonie. Een in het wit geklede priester klimt in de boom en snijdt de maretak met een gouden sikkel, en die wordt opgevangen in een witte mantel. Twee witte stieren worden geofferd. Men gelooft dat de maretak ziekte geneest en een tegengif is voor vergif. Dat is de oorsprong van het beeld van de druïde in wit gewaad met een gouden sikkel.
Het is opmerkelijk dat Plinius geen ooggetuige was en blijkbaar op eerdere verslagen werkte, en dat er geen archeologisch bewijs is voor zo’n ceremonie.
Anglesey
De best gedocumenteerde gebeurtenis in de geschiedenis van de druïden is een slag. In 60 of 61 na Christus leidde de Romeinse gouverneur van Brittannië, Suetonius Paulinus, een leger om het eiland Mona aan te vallen, nu Anglesey, voor de noordwestkust van Wales, dat een bolwerk van verzet was en, volgens Tacitus, van de druïden. In zijn Annalen beschrijft Tacitus het tafereel: op de oever stond een dichte rij gewapende mannen en daartussen zwartgeklede vrouwen met verwarde haren en fakkels, als Furiën. Rondom hen stonden druïden, die hun handen naar de hemel hieven en vervloekingen riepen. De Romeinse soldaten waren een moment verlamd van angst, maar hun bevelhebber spoorde hen aan, en ze staken over, hakten de verdedigers neer en verbrandden de heilige bossen.
Het was een daad van religieuze en politieke onderdrukking. Terwijl Paulinus op Anglesey was, begon de Britse koningin Boudicca haar grote opstand in het oosten, en hij moest haastig terug.
Niet de bouwers van Stonehenge
Het idee dat druïden Stonehenge bouwden, komt van oudheidkundigen uit de zeventiende en achttiende eeuw, vooral John Aubrey, die het in de jaren 1660 opperde, en William Stukeley, die in de jaren 1740 enthousiast het idee promootte dat het monument een druïdentempel was. Geen van beiden kon het dateren. Tegenwoordig laat koolstofdatering zien dat de eerste fase van Stonehenge uit ongeveer 3000 v.Chr. dateert en de grote sarsenstenen rond 2500 v.Chr. werden opgericht. De druïden, zoals Romeinse schrijvers ze beschrijven, horen bij de laatste eeuwen v.Chr. en de eerste eeuw na Christus. Het monument was al oud toen zij verschenen.
Een uitgevonden traditie
De moderne druïdenbeweging heeft haar eigen oorsprong. In 1792 hield een Welshe steenhouwer en dichter genaamd Edward Williams, die zichzelf Iolo Morganwg noemde, op Primrose Hill in Londen een ceremonie die hij de eerste Gorsedd van de Bardes van het Eiland Brittannië noemde. Hij beweerde dat ze gebaseerd was op oude druïdische gebruiken die in Wales waren doorgegeven, en vervalste verschillende documenten om haar te onderbouwen. De ceremonie werd opgenomen in het Welshe Eisteddfod, het nationale festival van poëzie en muziek, waar bardes in witte, blauwe en groene gewaden nog steeds aan de ceremonies deelnemen. Het is een traditionele ceremonie, maar een uitgevonden.
Een glimp in een veen
Er is één verleidelijke vondst. In 1984 vonden turfstekers in Lindow Moss in Cheshire, Engeland, een bewaard gebleven lichaam, nu bekend als de Man van Lindow, die rond de eerste eeuw na Christus werd gedood. Hij was op het hoofd geslagen, gewurgd en zijn keel was doorgesneden. Zijn laatste maaltijd bevatte een klein stukje verbrand brood en sporen van maretakstuifmeel. Sommige onderzoekers hebben gesuggereerd dat hij een rituele offerande was en dat de maretak deel uitmaakte van het ritueel. Anderen zijn sceptisch. De zaak is verleidelijk, maar bewijst niets.
Wat we kunnen zeggen
Het eerlijke antwoord is dat we heel weinig weten over de druïden. Ze bestonden. Ze werden gerespecteerd. Het waren religieuze specialisten, juridische autoriteiten en leraren. Ze werden door de Romeinen aangepakt. En bijna al het andere is speculatie. Ze zijn een blanco scherm voor projectie geweest, in Victoriaans Groot-Brittannië, in moderne fantasy en in stripverhalen. In de serie Asterix brouwt de druïde Panoramix een toverdrank. Het is een portret zo goed als welk ander: een wijze, vriendelijke, komische oude man die dingen weet en ze niet vertelt.


