Keltisch · 5 min leestijd

Samhain: de Keltische wortels van Halloween

Een oogstfeest, een dunne sluier en een mysterie over hoe knollen pompoenen werden.

Terug naar Verhalen
Een mistige Ierse heuvel bij schemering met een enorm vreugdevuur en een glinsterende doorgang tussen staande stenen.

De Ierse literatuur kent een verhaal, "Het Avontuur van Nera," waarin een man genaamd Nera in de hal van de koning zit op de nacht van Samhain. De koning heeft een uitdaging gesteld: bind een twijgje om de enkel van een van de twee opgehangen mannen buiten. Niemand wil gaan, want deze nacht is de Andere Wereld wakker. Nera gaat wel. Het lijk spreekt tegen hem en vraagt om iets te drinken. Hij draagt het op zijn rug naar een huis waar het een slokje neemt, het uitspuugt en weer dood neervalt. Als Nera terugkeert naar de hal, vindt hij de burcht verbrand en de mensen dood. Dan beseft hij dat het een visioen was. Dit is het soort dingen dat gebeurt met Samhain.

Het feest

Samhain, ongeveer uitgesproken als "SOW-in," was een van de vier grote feesten van het oude Ierse jaar, samen met Imbolc aan het begin van februari, Beltane aan het begin van mei en Lughnasadh in augustus. Het markeerde het einde van de zomer en de oogst en het begin van de donkere helft van het jaar. Het woord komt waarschijnlijk van het Oud-Iers samain, verwant aan sam, "zomer," en fuin, "einde," al debatteren geleerden erover. Het is nog steeds het woord voor november in modern Iers: Samhain.

We weten er vooral over uit middeleeuwse Ierse teksten uit de negende tot twaalfde eeuw, die het beschrijven als een tijd van bijeenkomsten en markten, waar mensen schulden betaalden en zaken sloten. Vee werd van de zomerweiden naar beneden gebracht. Sommige dieren werden geslacht voor wintervoedsel, en vreugdevuren werden ontstoken. Zeventiende-eeuwse geschiedschrijver Geoffrey Keating beschrijft een vuur bij Tlachtga, een heuvel in County Meath, waar een grote bijeenkomst werd gehouden. Het is niet zeker hoe ver de traditie teruggaat.

De dunne plek in de tijd

Waarom was het zo bijzonder? In de Ierse verhalen is Samhain een drempel. Het is noch zomer noch winter, noch het ene jaar noch het volgende. Op zo'n dag wordt de barrière tussen deze wereld en de Andere Wereld dun, en kunnen de wezens die in de heuvels leven, de aos sí, naar buiten komen. Veel van de belangrijkste gebeurtenissen in de Ierse mythologie spelen zich die nacht af. De tweede Slag bij Mag Tuired, het grote gevecht tussen de Tuatha Dé Danann en de Fomoriërs, vindt plaats met Samhain. De held Cú Chulainn wordt met Samhain neergeslagen door twee feeënvrouwen en brengt een jaar door in een ziekte die alleen de Andere Wereld kan genezen. Fionn mac Cumhaill doodt een feeënmuzikant, Aillen, die elke Samhain kwam om de koninklijke hal van Tara in brand te steken.

Het praktische advies dat eruit voortkomt, is herkenbaar. Wees voorzichtig op de wegen. Laat eten achter voor de bezoekers. Ga niet naar buiten na donker als het niet nodig is. Op sommige plaatsen dekten mensen een plaats aan tafel voor de doden.

Van Samhain naar Halloween

De naam Halloween komt van "All Hallows' Eve": de avond voor All Hallows' Day, of Allerheiligen, op 1 november. Het christelijke feest werd op die datum vastgesteld in de achtste en negende eeuw. Sommige historici stellen dat de Kerk de dag koos om het Keltische feest te absorberen. Anderen zeggen dat het verband minder duidelijk is en dat de christelijke datum zijn eigen oorsprong heeft. De meesten zijn het erover eens dat in Ierland en Schotland de twee tradities samensmolten.

Veel moderne Halloweengebruiken hebben Ierse en Schotse wortels. Kinderen gingen "verkleed op pad," van huis naar huis in kostuum, en kregen noten en appels in ruil voor liedjes of gedichten. De kostuums waren misschien bedoeld om mensen te vermommen voor de geesten, of ontwikkelden zich uit volkstoneelstukken. Spelletjes met appels en noten, die werden gebruikt om de toekomst te voorspellen, waren populair. Een ring die in een brood, de barmbrack, werd gebakken, zou een huwelijk voorspellen.

Jack en zijn lantaarn

Het bekendste symbool is het gloeiende gezicht in een uitgesneden groente. In Ierland en Groot-Brittannië sneden mensen knollen en voederbieten, grote bieten, uit en plaatsten er een kaars of een kooltje in. Het verhaal dat erbij hoort, is de legende van "Gierige Jack," een dronkenlap en bedrieger die de duivel wist te verleiden een boom in te klimmen, een kruis in de stam sneed om hem te vangen en hem liet beloven nooit zijn ziel te nemen. Toen Jack stierf, weigerde de hemel hem omdat hij een zondaar was geweest, en de hel weigerde hem vanwege de afspraak. De duivel gooide hem een brandend kooltje uit de hel toe, en Jack stopte het in een uitgeholde knol en zwerft er sindsdien mee rond. Ze noemden hem Jack met de lantaarn.

Toen Ierse immigranten in de negentiende eeuw in grote aantallen naar Noord-Amerika gingen, vooral tijdens en na de Grote Hongersnood, namen ze het gebruik mee. Ze ontdekten dat pompoenen groter, makkelijker te snijden en veel algemener waren. De pompoen nam het over.

Wat overleeft

Tegenwoordig vieren sommige moderne heidenen Samhain, vaak als het nieuwe jaar. In Ierland zijn er vuurfeesten, optochten en een groot evenement in Derry, aangeprezen als de grootste Halloweenviering ter wereld. Maar het oude idee achter het feest overleeft in verdunde vorm in elk kinderkostuum en elke plastic spook: dat op deze nacht de grenzen dun worden, en mensen vreemde gezichten opzetten om te ontmoeten wat er ook komt.

Het is een goede herinnering dat feestdagen zelden vanuit het niets worden uitgevonden. Ze zijn gebouwd uit oudere verhalen, die op hun beurt gebouwd zijn uit nog oudere, als lagen van een heel oud huis.

Lees verder