Keltisch · 6 min leestijd

Wat is een banshee? De jammerende vrouw uit de Ierse folklore

Een kreet in de nacht betekent dat iemand zal sterven. Maar de banshee is geen schurk.

Terug naar Verhalen
Een bleke vrouw met lang haar op een mistige Ierse heide bij schemering naast een oud stenen huisje.

Een banshee is een vrouwelijke geest uit de Ierse folklore die luid weeklaagt om een familie te waarschuwen dat een van haar leden gaat sterven. Ze veroorzaakt de dood niet; ze kondigt hem alleen aan, en in veel verhalen is ze eerder een trouwe rouwende dan een schurk.

Op de avond voor de Slag bij Clontarf, in 1014, zo zegt de oude kroniek, verscheen een vrouw aan Murchad, de zoon van de Hoge Koning Brian Boru. Haar naam was Aoibheall, en ze was een vrouw van de feeënheuvel van Craig Liath. Ze vertelde hem dat hij de volgende dag zou sterven in de strijd. Dat deed hij. Het is een van de oudste optredens van een bean sí in het Ierse schrift, en ze doet al waar ze het beste in is: iemand vriendelijk, en zonder enige macht om het te veranderen, vertellen dat zijn tijd nadert.

Waar de naam vandaan komt

Banshee is een spelling van het Ierse bean sí, dat "vrouw van de sí" betekent, of "vrouw van de feeënheuvel." De sí zijn de heuvels en oude grafheuvels waarin, volgens de overlevering, de aos sí, het volk van de Andere Wereld, leven. In Schotland is het equivalent bean-shìth. Het verhaal van Clontarf komt uit een twaalfde-eeuws verslag, Cogadh Gaedhel re Gallaibh, en het idee van een vrouwelijke geest die een dood voorspelt, is waarschijnlijk veel ouder.

De geest van de familie

Traditioneel is de banshee verbonden aan specifieke families. De meest genoemde zijn die wiens namen beginnen met O' of Mac, de oude Gaelische families: de O'Neills, O'Briens, O'Connors, O'Gradys en Kavanaghs. Ze volgt een familie door generaties heen en huilt wanneer een van hen op het punt staat te sterven, vooral als de dood op een afstand plaatsvindt. Ze veroorzaakt de dood niet. Ze kondigt hem aan, en in sommige verhalen is dat een eer.

Hoe ze eruitziet

De verslagen lopen uiteen. Soms is ze een jonge vrouw, mooi en bleek, met lang rood of zilveren haar. Soms is ze een oude vrouw, dun en verfomfaaid, in een grijze mantel. Ze kan een wasvrouw zijn bij een beek, die de met bloed bevlekte kleren wast van degene die zal sterven. Haar ogen zijn vaak rood van het huilen. Haar haar is lang en ze kamt het vaak, en daarom waarschuwt de folklore dat je een kam op de grond niet moet oprapen als je er een vindt. Hij kan van de banshee zijn, en ze kan het je kwalijk nemen.

Haar kreet wordt soms beschreven als een gejammer, soms als een klaagzang, soms als iets tussen een gil en een treurzang. Mensen die hem gehoord hebben, zeggen dat je hem niet vergeet.

Keening

De banshee bouwt voort op een echte traditie. In het traditionele Ierland hoorde bij een begrafenis het keening, caoineadh, een rituele klaagzang gezongen door vrouwen. Soms was de klaagzangster een familielid. Soms was ze een professional, een bean chaointe, ingehuurd om de klaagzang te leiden. Het keening was een opvoering van verdriet, met een vaste woordenschat van lof en droefheid. Het werd vaak geïmproviseerd, en een goede klaagzangster werd bewonderd. De Kerk, die het te heidens en te luidruchtig vond, probeerde het eeuwenlang te verbieden. Het verdween in de negentiende eeuw.

In dat licht ziet de banshee eruit als een bovennatuurlijke klaagzangster: een rouwende die vóór de familie komt. Ze is de stem van de traditie zelf, die doorgaat nadat de mensen die het beoefenden waren opgehouden.

Een neef in Schotland

Schotland heeft een verwante figuur, de bean nighe, "de wasvrouw." Ze is een kleine vrouw bij de doorwaadbare plaats van een beek, die de lijkwaden of kleren wast van mensen die binnenkort zullen sterven. Als je haar kunt besluipen en haar vragen kunt stellen, moet ze antwoorden. Als ze jou eerst ziet, kun je in gevaar zijn. Andere landen hebben vergelijkbare geesten: de Welshe cyhyraeth, een gekerm gehoord vóór een dood, of de Gwrach y Rhibyn, "heks van de mist."

De tedere kant

De banshee is beangstigend, maar ze is geen schurk. Ze is geen geest die wraak wil. Ze rouwt, ze is loyaal en ze verlaat haar familie niet. Veel van de verhalen beschrijven haar als een soort vriendin. Een man hoort de kreet en weet dat hij zijn zaken op orde moet brengen. Hij krijgt tijd om afscheid te nemen.

Een gedicht dat een banshee is

Een van de grote gedichten in de Ierse taal is, in zekere zin, een menselijke banshee. In 1773 vond een jonge Ierse vrouw, Eibhlín Dubh Ní Chonaill, haar man, Art Ó Laoghaire, dood op de weg bij Macroom, County Cork, doodgeschoten door een Britse officier na een geschil over een paard. Er wordt gezegd dat ze zijn bloed van zijn lichaam dronk terwijl ze over hem gebogen zat, en dat ze daarna, bij de wake, een lang klaaggedicht componeerde, Caoineadh Airt Uí Laoghaire, "De klaagzang voor Art O'Leary." Het is een rauw, gepassioneerd stuk verdriet, dat beweegt van tederheid naar woede en terug, en het wordt beschouwd als een van de mooiste werken van de Ierse literatuur. Het werd decennialang levend gehouden in de mondelinge overlevering, en pas later opgeschreven.

Het gedicht laat zien wat keening op zijn best was: geen formule maar een levende kunst waarin een vrouw, in de aanwezigheid van de dode, haar gevoelens de vorm van poëzie gaf. Wanneer mensen zeiden dat een banshee huilde, was dit de traditie die ze in gedachten hadden.

De banshee in de moderne cultuur

De banshee heeft ook een druk leven gehad in de populaire cultuur. In Marvel-strips nam een mutant genaamd Sean Cassidy, een Ierse Interpol-agent met een sonische schreeuw, de naam aan in 1967. Een televisieserie, Banshee, leende de titel in 2013 voor een misdaadverhaal gesitueerd in Pennsylvania. En in Martin McDonaghs film uit 2022, The Banshees of Inisherin, gesitueerd op een denkbeeldig Iers eiland tijdens de burgeroorlog van 1923, staat een oude vrouw genaamd Mrs. McCormick, in het zwart gekleed, aan de rand van de actie en voorspelt ze doden, net zoals een banshee zou doen. De titel van de film laat open of zij de enige banshee is, of of iedereen op het eiland er een is.

Dat kan de reden zijn waarom de legende blijft bestaan. Het verandert een moment van angst in een gebaar van zorg: iemand, van over de heuvel, huilt voor jou.

Snelle antwoorden

  • Hoe spreek je "banshee" uit, en hoe zeg je bean sí in het Iers? In het Engels is het BAN-shee. Het Ierse bean sí komt daar dicht bij in de buurt, waarbij bean klinkt als "ban" en sí als "shee". De oudere spelling bean sídhe, die in Engelse boeken nog veel voorkomt, gaat terug op het Oud-Ierse ben síde.

  • Is een banshee een spook? Haar naam betekent "feeënvrouw" of "vrouw van de feeënheuvel", en meestal wordt ze beschreven als een fee of een wezen uit de Otherworld. In sommige tradities is ze juist de geest van een overleden vrouw. Katharine Briggs vermeldt in haar An Encyclopedia of Fairies uit 1976 verhalen over een vermoorde vrouw of een moeder die tijdens de bevalling overleed.

  • Heeft elk gezin er een? Nee. Volgens het Iers-Engelse woordenboek van John O'Brien geloofde men dat alleen families "of an ancient & noble Stock" op deze manier werden vereerd. Patricia Lysaght constateerde dat ze ook bij sommige Anglo-Normandische families zou rondgaan, zoals de Fitzgeralds, die inmiddels volledig Iers waren geworden.

Lees verder