Yunan · 3 dk okuma

Hekate: Yol ayrımının tanrıçası

Bir meşale taşıyıcısı, eşiklerin koruyucusu ve cadıların bir hamisi olmasının nedeni.

Hikâyeler sayfasına dön
Geceleyin üç yollu bir kavşakta iki meşale tutan bir tanrıça; yanında bir köpek.

M.Ö. beşinci yüzyılda bir Atinalı olsaydın ve eve gelip evinin önünde küçük bir heykel, yüzlü bir sütun bulsaydın şaşırmazdın. Bunlara Hekataia denirdi ve bir tanrıçadan yere göz kulak olmasını istemek için kapılara ve yol ayrımlarına dikilirdi. Hekate'nin ünlü bir miti yoktu. Çok görevi vardı.

Onurlandırılan bir tanrıça

Nereden geldiği hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyor. Muhtemelen Yunanlılar onu benimsemeden önce Anadolu'nun güneybatısındaki Karya'da tapılıyordu ve Olimposluların ana soy ağacına rahatça oturmuyor. Şaşırtıcı olan, Hesiodos'un Theogonia'da ona yaklaşık kırk dizelik, çoğu tanrıya ayırdığından çok daha fazla, uzun bir övgü bölümü ayırmasıdır. Zeus onu herkesten çok onurlandırdı, diyor ve Titanlardan aldığı toprak, deniz ve gök payını korudu.

Hesiodos'un anlatımında Hekate cömerttir. Mahkemede başarı, savaşta zafer, atletik yarışlarda şans, balıkçılara bol av ve sürülere çoğalma verebilir. Şafağın ışığını görmeye büyüyen çocuklara göz kulak olur. Bu, insanların genellikle bu adla ilişkilendirdiği figür değil.

Meşaleler ve yol ayrımları

Sanatta iki meşale tutar. Ona kutsal bir hayvan olan köpekler eşlik eder. Sık sık üç yüzlü ya da üç bedenli, üç yöne bakan olarak gösterilir; bu, üç yollu kavşakla ilişkisine uyar. Unvanlarından biri olan Trioditis, "üç yolun" demektir.

Her ayın son günü Atinalılar yol ayrımlarında "Hekate'nin yemekleri" denen şeyi sunardı: tanrıça ve onu izleyen ruhlar için bırakılan yiyecek. Yemek huzursuz ölüleri uzak tutmak içindi. Orada bırakılırdı ve yoksulların onu aldığı söylenirdi; bu kabul edilebilir sayılırdı.

Kızla birlikte yürüyen tanrıça

Hekate, Persefoni'nin hikâyesinde küçük ama önemli bir rol oynar. Demeter'e Homeros İlahisi'nde kızın yerin altına sürüklenirken attığı çığlığı güneşten başka duyan tek tanrıdır. Demeter yas içinde dolaşırken Hekate, elinde meşale, onunla karşılaşır ve gerçeği bulmasına yardım etmeyi önerir. Sonrasında Persefoni'nin yeraltı dünyasındaki hizmetçisi ve yoldaşı olur. Böylece dünyalar arasında gidip gelen, yolu iki yönden bilen bir tanrıça oldu.

Başka geleneklerde ayrıca onun rahibesi olduğu söylenen büyücü Medea'nın mitiyle de ilişkilidir. Apollonios'un Argonautika'sında Medea, Yason için bir ilaç hazırlamadan önce Hekate'ye dua eder.

Cadıların hamisi

Yüzyıllar geçtikçe Hekate'nin daha karanlık yanı daha çok ilgi gördü. Helenistik ve Roma dönemlerinde büyünün ve tılsımların, hayaletlerin ve gecenin hamisiydi. Yazarlar onu yol ayrımlarında uluyan köpeklerin eşliğinde belirirken anlattı. Roma Mısırı'ndan bir tılsım derlemesi olan Yunan büyü papirüslerinde tekrar tekrar anılır.

Shakespeare'in bildiği Hekate budur. Macbeth'te (yaklaşık 1606) cadıların kraliçesi olarak belirir ve üç kader kardeşi onsuz hareket ettikleri için azarlar. Dizelerin çoğu muhtemelen başka bir yazar tarafından eklendi, ama fikir tutundu. Sonra modern paganlar ve yazarlar tarafından benimsendi; onu çoğu zaman yüzyıllar içinde edindiği bir rol olan büyücülük tanrıçası olarak ele alırlar.

Neden bir yol ayrımı?

Bir eşik tanrıçasının neden önemli olduğu basit. Antik dünyada bir yol ayrımı seçim ve risk yeriydi. Yabancılarla, haydutlarla, talihsizlikle karşılaşabilirdin. Bir kapı, güvenli, tanıdık hanenin dış dünyayla buluştuğu yerdi. İkisi de insanın arada olduğu yerlerdir.

"Trivial" sözcüğü nereden geliyor

Romalılar Hekate'ye tri (üç) ve via (yol) sözcüklerinden Trivia derdi: üç yolun buluştuğu yerin tanrıçası. Yol ayrımı insanların buluştuğu, dedikodu yaptığı ve haber alışverişinde bulunduğu kamusal bir yerdi ve Latince trivium sözcüğü sıradan bir yer, sonra genişleyerek sıradan ve önemsiz bir şey anlamına geldi. İngilizcedeki "trivial"ın ve "trivia"nın kökeni budur. Bir pub yarışmasında duyduğun boş sohbet, dolaylı olarak bir yol ayrımları tanrıçasının adını taşır.

Büyük kutsal alanı

Hekate tüm Yunan dünyasında tapılsa da en büyük kutsal alanı Türkiye'nin güneybatısındaki Karya'da Lagina'daydı; burada Helenistik dönemde görkemli bir tapınak inşa edildi ve yıllık bir şenlik olan Hekatesia tüm bölgeden hacıları çekti. Arkeologlar alanı kazdı ve anıtsal kapısı ile tapınağın oyma frizi hâlâ görülebiliyor. Halk inanışının bir figürü olan yol ayrımı Hekate'sinin rahipleri, geçit törenleri ve koruması altında bir kentle kamusal bir yüzü de olduğunu hatırlatır.

Bir tekerlek ve bir ayin

Geç antik çağda Hekate, tanrıları çağırmak için teurjik ayinlerde bir ip üzerinde döndürülen, safir işlemeli küçük altın bir küre ya da tekerlek olan strophalos denen ritüel bir araçla ilişkilendirildi. M.S. ikinci yüzyıldan, geç Platoncu filozofları etkileyen gizemli bir dize derlemesi olan Keldani Kehanetleri'nde anlatılır. Tekerleğin bir çember içindeki labirent benzeri bir desen olan stilize bir versiyonu bugün bazı modern uygulayıcılar tarafından sembol olarak kullanılır.

Hekate, o yerlerde ışığı yanık tutandı. Hangi yola gideceğini bilmediğinde ya da evinden karanlığa adım atmak üzereyken, meşaleli bir tanrıça istemek mantıklıdır.

Okumaya devam et