
In de jaren 550 voor Christus had koning Croesus van Lydië, rijker dan wie ook, een probleem. Een nieuwe macht, Perzië, groeide in het oosten, en hij wist niet of hij het moest aanvallen. Hij was te slim om te gokken. Dus deed hij iets wat hij zeer zorgvuldig had gepland: hij stuurde gezanten naar zeven verschillende orakels in de Griekse wereld en Libië, zei hun allemaal op de honderdste dag na vertrek te vragen wat Croesus op dat moment deed, en schreef elk antwoord op.
Slechts één had het goed. De Pythia in Delphi zei dat ze de zandkorrels kon tellen en de zee meten, dat ze de stem van de stomme en de zwijgende hoorde, en dat ze een schildpad met harde schaal rook die met lam kookte in een bronzen ketel onder een bronzen deksel. Dat was precies wat Croesus, doende het vreemdste wat hij kon verzinnen, die dag had gekookt.
Overtuigd stuurde hij enorme geschenken en stelde zijn echte vraag: moest hij ten oorlog trekken tegen Perzië? Het antwoord kwam terug: als je de rivier de Halys oversteekt, zul je een groot rijk vernietigen. Croesus stak over. Het rijk dat viel, was zijn eigen.
Herodotus, die het verhaal in zijn Historiën vertelt, hield er duidelijk van. Het bevat alles over Delphi: het echte prestige, het echte geld, het onbetrouwbare orakel en de persoon die hoort wat hij wil horen.
De vrouw op de drievoet
De spreekbuis van het orakel was een vrouw genaamd de Pythia, vernoemd naar de slang Python die Apollo doodde om de plek over te nemen. Ze werd gekozen uit de plaatselijke vrouwen van Delphi, en in de tijd van Plutarchus, die rond 100 na Christus zelf priester in Delphi was, was ze doorgaans een oudere vrouw van eenvoudige afkomst die zich als jonge maagd kleedde. Vaak waren er meer dan één in dienst.
Een raadpleging begon met een vergoeding, een dierenoffer en een controle of de voortekenen gunstig leken (een met koud water besprenkelde geit moest huiveren). De vrager wachtte dan. De Pythia zat op een drievoet in de binnenste kamer, het adyton, en gaf het antwoord. Priesters, de prophetai, interpreteerden het en brachten het soms in verzen.
We hebben een globaal idee van wat er werd gevraagd: moet ik trouwen? Krijg ik zonen? Moeten we een kolonie stichten? Veel steden raadpleegden Delphi voordat ze kolonisten overzee stuurden. Dat betekent dat het orakel betrokken was bij de stichting van steden rond de Middellandse Zee en de Zwarte Zee, een stille invloed die niemand echt kon meten.
Ken uzelf
De tempel van Apollo droeg korte inscripties die de Grieken aan de Zeven Wijzen toeschreven. De twee bekendste zijn “Ken uzelf” en “Niets in overmaat”. Een derde, “Doe een belofte en onheil is nabij”, is minder beroemd en leuker. Bezoekers zagen ook de omphalos, de “navelsteen”, die markeerde wat de Grieken als het exacte middelpunt van de wereld beschouwden. Volgens het verhaal liet Zeus twee arenden los van tegenovergestelde uiteinden van de aarde en ze ontmoetten elkaar in Delphi.
Een slim antwoord op een onmogelijke vraag
Niet elk antwoord was dubbelzinnig. Het meest geciteerd om zijn gezond verstand werd gegeven aan de Atheners toen het Perzische leger van Xerxes in 480 voor Christus binnenviel. Het orakel zei dat een muur van hout niet zou vallen. Sommige Atheners namen aan dat dit de houten omheining op de Akropolis was. De generaal Themistocles betoogde dat het hun schepen betekende. Hij had gelijk, en de Griekse vloot won kort daarna de slag bij Salamis.
Of de Pythia opzettelijk vaag was of de priesters politiek gehaaid, is een vraag die historici nog steeds stellen. Veel moderne geleerden denken dat Delphi deels functioneerde als informatiecentrum. Gezanten uit alle delen van de Griekse wereld kwamen met nieuws en vertrokken met advies, en een priesterschap dat wist wie waar won, had goede redenen om slimme antwoorden te geven.
Was het echt het gas?
Oude schrijvers, onder wie Plutarchus, zeiden dat de inspiratie van de Pythia kwam van een damp die opsteeg uit een spleet in de rots onder de tempel. Lange tijd konden moderne archeologen geen spleet vinden. In de late jaren negentig en vroege jaren 2000 betoogden de geoloog Jelle de Boer en de archeoloog John Hale dat twee geologische breuken onder de tempel kruisen en dat gassen, mogelijk waaronder ethyleen (dat in kleine doses een trance-achtige toestand veroorzaakt), daar via water kunnen zijn ontsnapt.
Het idee haalde de koppen en wordt sindsdien betwist. Veel geleerden twijfelen eraan dat ethyleen in de benodigde hoeveelheden aanwezig was, of dat het bewijs sterk is. Wat waar blijft, is dat Delphi in een seismisch actieve vallei ligt en dat de oude schrijvers een geur en een damp beschreven die bezoekers blijkbaar opmerkten.
Het einde
Delphi's fortuin daalde naarmate Rome's macht groeide en het christendom zich verspreidde. Een beroemd verhaal zegt dat het laatste Pythische antwoord, gegeven aan keizer Julianus rond 362 na Christus, zei dat de hal was gevallen, de god geen thuis had en de bron verstomd was. Of het verhaal nu exact is of niet, de plek werd in de late vierde eeuw gesloten door een christelijke keizer. Zijn motto's overleefden hem. Tweeënhalfduizend jaar later citeert iedereen die je zegt jezelf te kennen een tempelmuur.


