Noords · 5 min leestijd

Vikingen droegen nooit gehoornde helmen (dus waar komt het idee vandaan?)

Het beroemdste beeld van het Vikingtijdvak werd uitgevonden in de negentiende eeuw. Vooral door kostuumontwerpers.

Terug naar Verhalen
Een Viking met een eenvoudige ronde ijzeren helm op een langschip, met een gehoornde helm naast hem.

Dit kun je doen in een kostuumwinkel in elk land van de wereld: vraag om een Vikinguitrusting. Je krijgt een bontvest, een plastic bijl en een helm met twee gekromde hoorns. Archeologen proberen dit al meer dan een eeuw te corrigeren, met weinig effect, maar de feiten staan vast. Er is geen bewijs dat strijders uit het Vikingtijdvak gehoornde helmen droegen in de strijd, en er is heel veel bewijs dat de meesten van hen helemaal geen helm droegen.

De enige helm die we hebben

Dat is geen overdrijving. In de hele Vikingtijd, ruwweg 800 tot 1050 n.Chr., is maar één redelijk volledige helm ooit gevonden in Scandinavië. Hij kwam uit een graf bij Gjermundbu in Noorwegen, opgegraven in 1943, en dateert van rond de jaren 970. Het is een ronde ijzeren kap, gemaakt uit vier platen die aan elkaar zijn geklonken, met een beschermer rond de ogen en neus die een beetje op een bril lijkt. Hij was duidelijk duur, wat erop wijst dat de man in het graf rijk en belangrijk was. Er zitten geen hoorns aan.

Fragmenten van andere helmen duiken op in het archeologische record, en afbeeldingen uit die periode laten strijders zien in eenvoudige, kegelvormige of ronde kappen. Maar de meeste gewone strijders hadden waarschijnlijk een hoed van leer of stof, of helemaal niets. IJzer was duur.

Hoorns, maar veel eerder

Gehoornde helmen zijn geen pure uitvinding. Ze bestonden in Scandinavië, in de bronstijd. In 1942 vonden arbeiders die veen staken in een moeras bij Veksø in Denemarken een paar bronzen helmen met lange gekromde hoorns, gedateerd rond 900 v.Chr. De mensen die ze maakten, leefden bijna tweeduizend jaar voor de eerste Vikingroofoverval. De helmen waren vrijwel zeker voor ceremonie, niet voor gevecht, en werden waarschijnlijk in het moeras gelegd als offer.

Sommige Romeinse schrijvers beschrijven ook Keltische en Germaanse strijders met gehoornde of gewiekte helmen. Het idee van een gehoornde barbaar is oud, hoewel het nooit bijzonder Scandinavisch was.

Waarom je ze niet zou willen

Er zijn praktische bezwaren. In het man-tegen-man gevecht geeft een hoorn een tegenstander iets om vast te grijpen, of om op te slaan. Een schampende klap tegen een ronde helm glijdt af, terwijl een klap tegen een hoorn het hoofd kan verdraaien, of de nek kan breken. Hoorns zouden het moeilijk maken om te bewegen in een schildmuur. Iedereen die voor de kost vocht, zou ze lachwekkend vinden.

De negentiende-eeuwse metamorfose

Wie gaf de Vikingen dan hoorns? Het was een geleidelijk proces, naarmate kunstenaars en schrijvers in de negentiende eeuw geïnteresseerd raakten in het middeleeuwse Scandinavië. De romantische beweging was gefascineerd door het idee van een heroïsch noordelijk verleden. In het Zweden van de jaren 1820 publiceerde de dichter Esaias Tegnér Frithiofs Saga, een epos dat een internationale bestseller werd. Illustratoren van de populaire edities, waaronder Gustav Malmström, gaven de strijders gewiekte helmen, die de vondsten uit de bronstijd opriepen. Deense en Duitse schilders volgden.

Het beslissende moment kwam in 1876. Bij de opening van het Bayreuth Festival voerde de componist Richard Wagner de eerste volledige uitvoering op van zijn cyclus van vier opera's, De Ring van de Nibelung, die put uit Noordse en Germaanse legenden. De kostuumontwerper, Carl Emil Doepler, kleedde de helden in gehoornde en gewiekte helmen, bont en leer. Het publiek zag het, schilders kopieerden het, en vanaf dat moment was de Viking een figuur met hoorns. Hollywood, stripboeken en uiteindelijk tekenfilms droegen het de twintigste eeuw in.

Waarom het blijft hangen

Een gehoornde helm is een heel goed stuk ontwerp. Hij is direct herkenbaar, hij vormt een silhouet, en hij signaleert het wilde en heroïsche. Echte Vikingstrijders waren bekwame zeevaarders, handelaars, overvallers en kolonisten die Constantinopel, Bagdad, IJsland, Groenland en Newfoundland bereikten. Daarvoor hadden ze geen hoorns nodig.

Wat ze wel droegen

Als het geen hoorns waren, wat dan wel? De meeste Vikingstrijders vochten in gewone kleding, wollen tunieken en broeken, misschien een leren kap, met een rond houten schild als voornaamste bescherming. Maliënkolders waren duur en werden waarschijnlijk alleen door rijke strijders gedragen. Wat een goede strijder onderscheidde, was niet de helm maar het zwaard. Sommige van de fijnste zwaarden uit die periode dragen een inscriptie op het lemmet, +VLFBERHT+, en meer dan honderd ervan zijn gevonden verspreid over Europa. Analyse heeft aangetoond dat velen gemaakt waren van een ongewoon zuiver staal met een hoog koolstofgehalte, mogelijk geïmporteerd van zo ver als Centraal-Azië, en veruit superieur aan de meeste wapens van die tijd. De Ulfberht-zwaarden waren het luxemerk van het Vikingtijdvak, en sommige ervan zijn vervalsingen, gemaakt met staal van lagere kwaliteit maar met hetzelfde stempel.

Meer dan overvallers

De Vikingen waren ook handelaars, boeren en ontdekkers. Hun schepen, de langschepen, waren wonderen van ontwerp, snel en ondiep genoeg om rivieren op te varen, en verscheidene zijn bewaard gebleven, met name in de grafvondsten bij Oseberg en Gokstad in Noorwegen. Ze koloniseerden IJsland in de negende eeuw, Groenland rond 985 en, rond het jaar 1000, bereikten ze Noord-Amerika: bij L'Anse aux Meadows in Newfoundland hebben archeologen de overblijfselen gevonden van een Noorse nederzetting, 500 jaar vóór Columbus. Er is geen bewijs dat iemand op die reis ook hoorns droeg.

De gehoornde helm is zo enthousiast overgenomen dat hij een identiteitskenmerk is geworden. Het American-footballteam de Minnesota Vikings, opgericht in 1961, heeft een logo van een blonde man met een gehoornde helm, en fans dragen plastic hoorns naar wedstrijden.

Het trieste is dat het nauwkeurige beeld, een gebaarde man in een eenvoudige ijzeren kap op een langschip, moeilijk te verslaan is. De hoorns zullen ons waarschijnlijk allemaal overleven. Maar de volgende keer dat je een kostuum ziet, weet je dat de Vikingen het niet droegen, en dat een decorontwerper uit 1876 er sindsdien de eer voor krijgt.

Lees verder