
Toen Persephone de granaatappelpitten at, kon ze de onderwereld niet meer voorgoed verlaten. In alle antieke versies binden de pitten haar aan Hades en dwingen ze een compromis af: een deel van elk jaar brengt ze beneden door bij hem, de rest boven bij haar moeder Demeter en de andere goden. Wat per auteur verschilt, is bijna alles rond dat resultaat: of ze er zelf voor koos te eten, hoeveel pitten het waren, wie het ontdekte en hoe lang ze moet blijven.
At Persephone de pitten met opzet?
Dat hangt af van wie het vertelt. De oudste volledige versie, de Homerische Hymne aan Demeter, zegt dat Hades haar "heimelijk" een zoete granaatappelpit te eten gaf, vlak voor ze vertrok. Als Persephone het aan haar moeder beschrijft, zegt ze dat hij het voedsel in haar mond stopte en haar dwong het tegen haar wil te proeven. Hier wordt ze bedrogen en onder druk gezet, niet onvoorzichtig.
De mythograaf Apollodorus, wiens handboek van de mythen een korte catalogus van verhalen is, geeft Hades ook de actieve rol: hij gaf haar een pit te eten "opdat ze niet lang bij haar moeder zou blijven". Het motief is duidelijk. Hades wilde een reden dat ze terugkwam.
Ovidius, de Romeinse dichter van de Metamorfosen, vertelt het anders. Zijn Proserpina (de Latijnse vorm van de naam) dwaalt door de tuinen van de onderwereld en plukt zelf een granaatappel. Ze weet niet wat het haar zal kosten. De pit is geen val van Hades meer, maar een onschuldig hapje met een zwaar gevolg.
Hoeveel pitten waren het?
De Griekse bronnen noemen er één. De Hymne en Apollodorus zeggen "een pit". Het getal zeven komt van Ovidius: zijn Proserpina "kauwde zeven korrels" uit de bleke schil van de vrucht. Een moderne navertelling met een ander getal volgt een andere traditie, dus het loont te controleren welke versie ze gebruikt.
Het aantal is minder belangrijk dan het principe. Zelfs één pit telt in het rijk van de doden als eten. Ovidius laat Ceres (de Romeinse Demeter) vastbesloten zijn haar dochter thuis te halen en voegt dan toe dat het niet kan, omdat "het Lot" het niet toestaat zodra ze heeft gegeten.
Wie verraadde haar, en wat gebeurde er met hem?
Niet elke bron heeft een getuige. De Hymne heeft er geen, omdat Persephone zelf over de pit vertelt. Apollodorus en Ovidius noemen er wel een: Ascalaphus, een figuur uit de onderwereld die Apollodorus een zoon van Acheron en Gorgyra noemt. Hij zag (of "getuigde tegen haar") dat ze at, en die getuigenis sloot de weg terug.
Zijn straf verschilt per auteur. Bij Apollodorus legde Demeter een zware rots op hem in de Hades. Bij Ovidius is het Persephone, inmiddels koningin van de onderwereld, die hem in een vogel verandert, de uil, die Ovidius een treurig voorteken voor de mensheid noemt. De uilenversie is die de meesten zich herinneren, en de enige van de twee die een gedaanteverwisseling vraagt.
Hoe lang moet ze blijven?
De twee oudste Griekse verhalen zijn het eens over een derde van het jaar. In de Hymne is de afspraak dat ze "voor het derde deel van het kringlopende jaar" naar beneden gaat en de andere twee delen bij Demeter en de goden doorbrengt. Apollodorus zegt dat ze gedwongen werd "een derde van elk jaar" bij Hades te blijven en de rest van de tijd bij de goden.
Ovidius verandert de verdeling. Jupiter, als bemiddelaar tussen zijn broer en Ceres, verdeelt het jaar in gelijke delen, en Proserpina regeert in twee rijken, zes maanden in elk. Daarom vind je in boeken en online zowel "een derde" als "de helft". De Griekse teksten zeggen een derde, en de helft komt van Ovidius. Geen van beide is een fout, maar het zijn verschillende verhalen.
Wat maakten de pitten van haar?
De pitten doen meer dan een kalender vastleggen. In de Hymne wordt na de hereniging de godin Hekate Persephones "dienares en gezellin", wat haar aanwijst als heerseres met een eigen hof, niet als gevangene. Ovidius laat een nimf, Arethusa, haar beschrijven als de machtige "gemalin" van de koning der doden, en in de slotverdeling van het jaar regeert ze over twee werelden.
De granaatappel markeert dus een verandering van status net zozeer als een straf. Een meisje plukte bloemen in een weide. Terug kwam een godin die tot twee werelden behoort. Daarom blijft de vrucht, met haar zoete, bloedrode pitten, zo nauw met haar beeld verbonden.
Bronnen
- Homerische Hymne aan Demeter, regels 370 tot 470 (Perseus Digital Library).
- Apollodorus, Bibliotheca 1.5.3 (Theoi.com).
- Ovidius, Metamorfosen 5 (Theoi.com).


