Yunan · 4 dk okuma

Prometheus: Ateşi Çalan Titan (ve Frankenstein'a İlham Veren)

İnsanlardan yana olan bir hilebaz, yeniden büyüyen bir karaciğer ve her yeni teknolojiye uygulanmayı sürdüren bir mit.

Hikâyeler sayfasına dön
Fırtınalı bir gökyüzünde bir kartal eşliğinde, geceleyin bir dağdan parlayan bir ateş sapı taşıyan bir Titan.

1818'de Mary Shelley adında yirmi yaşında bir İngiliz kadın, ölü dokulardan canlı bir yaratık yapıp sonra onu terk eden bir bilim insanı üzerine bir roman yayımladı. Kitaba bir alt başlık verdi: Frankenstein; ya da, Modern Prometheus. Çoğu insan bu alt başlığı unutuyor. Ama kitabın anahtarı burada, çünkü yazarın kahramanını, insanlara onları yükseltebilecek veya yok edebilecek bir araç vermek için tanrılara karşı gelen, çok eski bir Yunan figürünün yeni bir versiyonu olarak düşündüğünü gösteriyor.

Önceden düşünme

Prometheus ismi "önceden düşünme" demek. Zeus tarafından devrilen daha eski kuşak tanrılardan biri, bir Titan'dı, ama savaşta Zeus'un yanında yer almıştı, bu yüzden özgür kalmasına izin verilmişti. Kardeşi, ismi "sonradan düşünme" demek olan Epimetheus, önce davranıp sonra düşünmesiyle tanınırdı.

Mitin bazı versiyonlarında Prometheus aynı zamanda insanlığın yaratıcısıydı, insanları çamurdan şekillendirmişti. Tüm versiyonlarda, onların savunucusuydu.

Mecone'deki hile

Çatışma, kurban hayvanlarının nasıl paylaştırılacağına karar vermek için tanrılar ve ölümlülerin Mecone denen bir yerde yaptığı bir toplantıda başladı. Prometheus bir öküz kesip iki parçaya böldü. Birinde yenilebilir eti ve iç organları, iştah kaçırıcı görünen mide içine sakladı. Diğerinde kemikleri parlak yağa sardı. Zeus'tan seçmesini istedi. Zeus yağı aldı ve içinde sadece kemik buldu. Hesiodos, tanrıların kralının hileyi gördüğünü ve insanlığı cezalandırmak için bir bahane olsun diye yine de onu seçtiğini söylüyor. O günden beri Yunanlar bu yüzden tanrılar için kemikleri ve yağı yakıp eti kendileri yer.

Ateş

İntikam olarak, Zeus ateşi insanlardan aldı. Onsuz pişirme yapamıyor, araç yapamıyor, sıcak kalamıyorlardı. Prometheus, versiyona göre Hephaistos'un ocağına veya güneşin arabasına gitti ve bir kıvılcımı oyuk bir rezene sapında aldı. Onu geri taşıdı ve insanlara verdi. Bu bir ihlal ve bir armağandı. Ateş her şeyi mümkün kıldı: metal işçiliği, çömlekçilik, ekmek.

Ceza

Zeus, Prometheus'u Kafkas dağlarında bir kayaya zincirletti. Her gün bir kartal gelip ciğerini yiyor, her gece yeniden büyüyordu, böylece işkence sonsuzdu. Bu durum, Herakles kartalı vurup Zeus'un izniyle onu kurtarana kadar çağlar boyunca sürdü.

Ciğerle ilgili ayrıntı, doğru çıkan bir halk sezgisi parçası: ciğer, yeniden büyüyebilen tek büyük insan organı. Yunanların bunu bilip bilmediği belli değil, ama yeniden büyüyen bir organ seçtiler. Ciğeri aynı zamanda duyguların merkezi olarak gördüler, bu yüzden cezanın onun gururunu kemirmesi amaçlanmıştı.

Çok farklı bir Prometheus

En ünlü antik eser, beşinci yüzyılda Aiskhylos'a atfedilen Zincire Vurulmuş Prometheus trajedisidir. Bunda Prometheus bir asi ve bir şehit, kayaya zincirlenmiş, Zeus'a karşı direnen biridir. İnsanlara öğrettiği her şeyi sıralayan uzun bir konuşma yapar: sayılar, harfler, ev ve gemi yapmak, yıldızları okumak, tıp, kehanetlerden geleceği okumak, maden çıkarmak. İnsanlar güneşsiz mağaralarda karıncalar gibi yaşarken, der, onlara kendilerini uygarlaştıran sanatları verdi. Kahramanca, neredeyse siyasi bir portre, ve nesiller boyu okuyucular onu tiranlığa direnişin bir simgesi olarak gördü.

Romantikler

Romantik şairler onu çok sevdi. Mary Shelley'nin kocası Percy Bysshe Shelley, 1820'de Titan'ın serbest kaldığı ve dünyanın dönüştüğü bir dizeli oyun olan Zincirsiz Prometheus'u yazdı. Lord Byron bir şiir yazdı. Beethoven bir bale besteledi, Prometheus'un Yaratıkları (1801), ve temasını Eroica senfonisinde yeniden kullandı. Onlar için Prometheus boyun eğmeyen insan ruhuydu.

Mary Shelley'nin versiyonu daha belirsizdi. Victor Frankenstein, hayatın sırrını çalan modern bir Prometheus'tur, ama roman, yaratıcının yaptığı şey için ne sorumluluğu olduğunu sorar. Kaçar, ve her şey ters gider.

Promethean anı

Bu soru hiç gitmedi. 2005'te biyografi yazarları Kai Bird ve Martin Sherwin, Manhattan Projesi'ne liderlik eden fizikçi J. Robert Oppenheimer'ın hayatını konu alan Amerikan Prometheus'u yayımladı. Bu kitap, Christopher Nolan'ın 2023 filmi Oppenheimer'ın temeli oldu. Yapay zekâ, genetik mühendislik ve iklim teknolojisi üzerine yazanlar düzenli olarak Prometheus'a başvuruyor, kimi zaman bir uyarı kimi zaman bir teşvik olarak. Ridley Scott'ın Prometheus (2012) filmi fikri bilim kurgu bir ortamda kullandı.

New York'ta, Rockefeller Center'da, heykeltıraş Paul Manship'in 1934'te yerleştirilen yaldızlı bronz Prometheus heykeli buz pateni pistinin üzerinde asılı durur. Ardında bir ışın yelpazesiyle ateş taşır. Her kış milyonlarca insan altında paten kayıyor.

Mit ne soruyor

Prometheus bir kahraman mı, bir hırsız mı? Yunanlar da bu konuda bölünmüştü. Hesiodos onu armağanı bir bedel getiren bir hilebaz olarak görür: Zeus'un intikamı Pandora'nın yaratılmasıydı. Aiskhylos onu bir hayırsever olarak görür. Soru hiç de akademik değil. Ateşten matbaaya internete, her büyük teknoloji hem kazanç hem bedel getirdi.

Hikâyenin bize verdiği şey, bu gerilimi görme biçimidir. Bir yemeği pişiren aynı kıvılcım bir şehri de yakabilir. Armağan gerçek, bedel de öyle, ve ateşi çalan kişi onunla ne yapılacağına nadiren kendisi karar verir.

Okumaya devam et