
In het begin van de achttiende eeuw kreeg een Spaanse dominicaner broeder genaamd Francisco Ximénez, die als parochiepriester in het hoogland van Guatemala diende, een manuscript te zien. Het was in het K’iche’, de taal van zijn parochianen, geschreven in het Latijnse alfabet. Hij kopieerde het en voegde een Spaanse vertaling toe. Zijn kopie is de enige die bewaard is gebleven en bevindt zich nu in een bibliotheek in Chicago. Het boek is de Popol Vuh, “het boek van de gemeenschap”, en bevat een van de meest vindingrijke verhalen uit de literatuur van Amerika.
Drie pogingen om mensen te maken
Het boek begint voordat de wereld bestaat. Er is alleen hemel en zee, en de goden in het water. Ze besluiten een wereld te maken en wezens te scheppen die kunnen spreken en hen prijzen. Ze proberen het drie keer.
De eerste schepselen zijn dieren, die de namen van de goden niet kunnen uitspreken. Hun wordt gezegd dat ze zullen worden opgegeten. De tweede poging zijn mensen van modder, die zacht zijn en uit elkaar vallen. De derde zijn van hout gemaakt en zien eruit als mensen, maar hebben geen hart of verstand, en de goden vernietigen ze in een zondvloed. Hun nakomelingen, zegt het boek, zijn de apen. Eindelijk maken de goden mensen van maïs, gemalen en gemengd met water, en dat zijn de eerste mensen die kunnen denken en danken.
Het balspel
Voor de laatste schepping vertelt de Popol Vuh een ander verhaal. Twee broers, Hun Hunahpu en Vucub Hunahpu, spelen graag het balspel, een sport die werd gespeeld op een stenen veld met een zware rubberen bal die de spelers met hun heupen laten stuiteren. Het werd in heel Meso-Amerika gespeeld. Sommige velden staan nog, waaronder een enorm exemplaar in Chichén Itzá. Ze spelen zo luidruchtig dat de heren van de onderwereld, Xibalba, ze horen en geïrriteerd raken. Een van de heren heet Eén Dood en een andere Zeven Dood.
De heren van Xibalba nodigen de broers uit om af te dalen voor een spel. Ze onderwerpen hen aan een reeks listen. De broers falen en worden gedood. Hun Hunahpu’s hoofd wordt in een kalebasboom gehangen. Als de dochter van een van de heren langskomt, spuugt het hoofd in haar hand, en ze wordt zwanger. Haar vader probeert haar te doden, maar ze ontsnapt naar de oppervlakte, waar ze een tweeling jongens baart, Hunahpu en Ixbalanqué.
De tweeling daalt af
De tweeling groeit op als jagers en houdt, net als hun vader, van het balspel. Ook zij spelen luidruchtig. De heren van Xibalba dagen hen op. De tweeling gaat en wordt in huizen aan een reeks beproevingen onderworpen: het Donkere Huis, het Rammelhuis (een koude plek vol hagel), het Jaguarhuis, het Vuurhuis en het Vleermuizenhuis, waar een monsterlijke vleermuis genaamd Camazotz Hunahpu’s hoofd afsnijdt.
Ze overleven met een combinatie van sluwheid en geluk. In het Donkere Huis houden ze een sigaar en een glimworm brandend en misleiden de heren door te doen alsof de sigaar is opgebrand. Als Hunahpu zijn hoofd verliest, vervangt zijn broer het door een pompoen en zet dan voorzichtig het echte hoofd terug. Ze foppen de heren bij het balspel zelf en verslaan hen.
De voorstelling
De laatste truc van de tweeling is een briljant stuk theater. Ze vermommen zich als rondtrekkende artiesten en geven de heren een show. Ze verbranden een huis en brengen het dan ongedeerd terug. Ze offeren een hond en brengen hem weer tot leven. Ze offeren elkaar en wekken elkaar weer op. De heren van Xibalba zijn verrukt en vragen de tweeling hetzelfde met hen te doen. De tweeling offert de twee hoofdheren en brengt ze niet terug.
De overige heren van de onderwereld geven het op en smeken om genade. De tweeling stemt ermee in hen te sparen maar ontneemt hen de macht: ze zullen de offers van de edelen niet langer ontvangen, alleen die van de armen en de zondaars.
Zon en maan
Uiteindelijk stijgt de tweeling op naar de hemel. In de gebruikelijke lezing wordt de een de zon en de ander de maan, of de zon en Venus. Ze brengen ook hun vader, in zekere zin, terug in de wereld van de levenden. Zijn hoofd wordt de maïsgod, die elk jaar opnieuw uit de aarde wordt geboren.
Een brug tussen werelden
Het balspel in het verhaal is niet alleen een sport. In het Maya-denken was het veld een poort tussen de wereld van de levenden en de onderwereld, en het spel was een naspelen van de strijd tussen leven en dood, licht en duisternis. De rubberen bal, die tussen de twee kanten stuiterde, stond voor de zon die ondergaat en weer opkomt.
Het heeft ook een element waar lezers nog steeds van genieten: de helden winnen door slim te zijn. Ze zijn niet de sterksten, maar ze zijn de besten in het uithalen van streken. Zo behoort de Popol Vuh tot een zeer oude vertelltraditie, waarin de zwakken de machtigen verslaan met een goede grap en een goed plan.


