
Elk jaar, rond de tijd dat een vrijdag op de dertiende valt, gaat online hetzelfde verhaal rond. Twaalf goden dineerden in Walhalla. Loki, de bedrieger, kwam ongenodigd als dertiende gast binnen. Hij misleidde de blinde god Hodr om Baldr te doden, de meest geliefde van de goden, en sindsdien is de wereld vervloekt met pech. Het is een leuk klein oorsprongsverhaal. Er is maar één probleem: je vindt het in geen enkele Noordse bron.
Wat Noordse bronnen echt beschrijven
Er is wel een feest dat Loki verstoort. Het is het onderwerp van een gedicht in de Poëtische Edda genaamd de Lokasenna, “Loki’s twistgesprek”. Daarin vieren de goden feest in de hal van Ægir, een zeereus die bier voor hen brouwt. Loki komt binnen, doodt een van de bedienden en wordt eruit gegooid. Hij komt terug en begint elke god in de hal na elkaar te beledigen, met een mengeling van juiste beschuldigingen en verzinsels. Hij zegt tegen Odin dat die ontrouw is geweest, tegen Freya dat ze met elke god en elf in de zaal heeft geslapen en tegen Sif dat hij in haar bed is geweest. Thor arriveert uiteindelijk en jaagt hem weg met de dreiging van zijn hamer.
Dat is het diner. Maar de goden in de hal zijn niet twaalf, maar minstens een paar dozijn, aangezien de proza-inleiding van het gedicht er veel opsomt. Baldr wordt niet gedood. Zijn dood wordt in feite op een heel andere plek verteld: in de Proza-Edda van Snorri Sturluson, waar Loki ontdekt dat de goden alles in de wereld hebben laten zweren Baldr geen kwaad te doen, behalve maretak, die te jong leek om het te vragen. Loki maakt van maretak een werpspies en geeft die aan de blinde Hodr, die hem voor de lol gooit. Baldr valt dood neer.
De twee verhalen zijn gescheiden. Geen van beide noemt vrijdag. Geen van beide noemt het getal dertien. En geen enkele Noordse tekst telt twaalf goden plus Loki.
Waar vrijdag en dertien vandaan komen
De angst voor het getal dertien heeft een lange geschiedenis, en de bekendste draad ervan is christelijk. Bij het Laatste Avondmaal gingen dertien mensen aan tafel: Jezus en zijn twaalf discipelen. De dertiende die ging zitten, of de dertiende die opstond, afhankelijk van de versie, was Judas. Vrijdag draagt zijn eigen gewicht. Volgens de traditie werd Jezus op een vrijdag gekruisigd. In de veertiende eeuw gold vrijdag al als ongeluksdag, en Chaucer maakt in de Canterbury-verhalen een grap over de noodlottige dag van Venus.
Een moderne bijgeloof over vrijdag de dertiende, als specifieke datum, is verrassend jong. Historici hebben vóór de negentiende eeuw geen duidelijk voorbeeld gevonden. Een biografie van de componist Gioachino Rossini, die op vrijdag 13 november 1868 stierf, noemt de datum als noodlottig. In 1907 publiceerde een Amerikaanse financier genaamd Thomas W. Lawson een roman getiteld Friday, the Thirteenth, waarin een makelaar het bijgeloof gebruikt om de beurs te manipuleren. Dat hielp het idee in de populaire cultuur te verankeren. De horrorfilm Friday the 13th (1980) maakte er een franchise van.
De Noordse legende lijkt veel later aan dit verhaal te zijn toegevoegd, waarschijnlijk in de twintigste eeuw, als manier om een modern bijgeloof een kleurrijke, antieke oorsprong te geven.
Dus waarom blijft de legende hangen?
Omdat ze goed is. Het verhaal brengt een ongewenste gast, een dood en een dertiende zetel samen, en klinkt precies als het soort ding dat de Vikingen zouden doen. Ze geeft mensen ook een schurk. Folkloristen noemen dit een “volksetymologie” of een “achteraf aangepaste oorsprong”: een verhaal dat verklaart waarom iets is, ook al kwam het later.
Het deel van het Baldr-verhaal dat telt
Als je wilt weten wat de Noorden echt zeiden over de dood die alles zou hebben begonnen, is het verhaal het waard goed verteld te worden, want het is beter dan de legende. Baldr, zoon van Odin en Frigg, was de meest geliefde van de goden, zo mooi en helder dat hij leek te stralen. Hij begon slechte dromen te hebben over zijn eigen dood, en de goden werden onrustig. Zijn moeder Frigg ging de wereld rond en liet elk levend wezen, elke steen, elk metaal, elke ziekte en elk dier zweren hem geen kwaad te doen. De eed leek te werken, en de goden maakten er een spel van: ze gooiden om beurten wapens naar Baldr en keken hoe alles afketste.
Loki, vermomd als oude vrouw, bezocht Frigg en vroeg of echt alles gezworen had. Ze zei dat alleen de maretak, die ten westen van Walhalla groeide, was overgeslagen, omdat ze hem te jong vond om te zweren. Loki vond hem, maakte een werpspies en legde die in de hand van de blinde god Hodr, die niet had kunnen meedoen aan het spel. Hodr wierp hem. Baldr viel dood neer.
De goden stuurden een bode, Hermóðr, naar Hel om om zijn terugkeer te smeken. Hel stemde in onder één voorwaarde: dat alles in de wereld om hem zou wenen. Alles weende, behalve een reuzin genaamd Þökk, die zei dat ze geen behoefte had aan Baldr, levend of dood. De goden vermoedden dat ze Loki in vermomming was. Baldr bleef bij Hel tot het einde van de wereld.
Maretak en een kus
De maretak in dat verhaal, de plant die een god doodde, is ook de reden dat we onder maretak kussen. Het gebruik is voor het eerst in de achttiende eeuw in Engeland vastgelegd, en Washington Irving beschreef het in 1820: een jongeman mocht een meisje onder de maretak kussen en elke keer een bes plukken, tot de bessen op waren. Of iemand aan Baldr dacht, is onbekend, maar de plant nam haar mysterieuze reputatie mee.
Andere ongeluksdagen
Verschillende landen hebben verschillende slechte dagen. In Spanje en Griekenland is de ongeluksdag dinsdag de 13e, omdat dinsdag aan Mars toebehoort, de god van de oorlog, en Constantinopel in 1453 op een dinsdag in handen van de Ottomanen viel. In Italië is het ongeluksgetal 17, omdat XVII in Romeinse cijfers kan worden herschikt tot VIXI, Latijn voor “ik heb geleefd”, wat klinkt als wat je op een grafsteen zou schrijven. Veel hotels en ziekenhuizen slaan de dertiende verdieping over, wat in de praktijk betekent dat het getal nooit op de liftknoppen verschijnt, hoewel de verdieping er natuurlijk nog steeds is.
Er zit een ironie in. Loki was al de meest beschuldigde figuur in de Noordse mythe, en degene die iedereen, ook de goden, in een nood nodig had. Het lijkt erop dat hij, ruim duizend jaar nadat hij werd opgeschreven, nog steeds de schuld krijgt.


