İskandinav · 4 dk okuma

13. Cuma gerçekten Loki'nin suçu mu?

Popüler bir efsane uğursuz günü bir İskandinav akşam yemeğine bağlar. Kaynaklar gerçekte ne diyor?

Hikâyeler sayfasına dön
On iki koltuklu bir İskandinav tanrıları ziyafet salonu ve kapıda karanlık, on üçüncü bir figür.

Her yıl bir cumanın on üçüncü güne denk geldiği zamanlarda internette aynı hikâye dolaşır. On iki tanrı Valhalla'da yemek yiyordu. Düzenbaz Loki davetsiz, on üçüncü konuk olarak göründü. Kör tanrı Höðr'ü, tanrıların en sevileni Balder'i öldürmesi için kandırdı ve o günden beri dünya uğursuzlukla lanetlendi. Güzel küçük bir köken hikâyesi. Tek bir sorun var: hiçbir İskandinav kaynağında bulamazsın.

İskandinav kaynakları gerçekte ne anlatıyor

Loki'nin bozduğu bir şölen var. Bu, Manzum Edda'daki Lokasenna, yani "Loki'nin Kavgası" adlı bir şiirin konusudur. Orada tanrılar, onlar için bira yapan deniz devi Ægir'in salonunda şenlik yapıyor. Loki girer, hizmetkârlardan birini öldürür ve kapı dışarı edilir. Geri döner ve salondaki her tanrıya, doğru suçlamalar ve uydurmalar karışımıyla sırayla hakaret etmeye koyulur. Odin'e sadakatsiz olduğunu, Freyja'ya odadaki her tanrı ve elfle yattığını, Sif'e de onun yatağında bulunduğunu söyler. Thor sonunda gelir ve çekiciyle tehdit ederek onu kovar.

İşte yemek bu. Ama salondaki tanrılar on iki değil, en az iki düzine; çünkü şiirin düzyazı girişi birçoğunu sayıyor. Balder öldürülmez. Aslında onun ölümü tamamen başka bir yerde anlatılır: Snorri Sturluson'ın Nesir Edda'sında, burada Loki, tanrıların dünyadaki her şeye Balder'e zarar vermemeye yemin ettirdiğini, yalnızca sormak için fazla genç görünen ökseotunu dışarıda bıraktığını öğrenir. Loki ökseotundan bir ok yapar ve oyun olsun diye atan kör Höðr'ün eline verir. Balder ölü düşer.

İki hikâye ayrı. Hiçbiri cumadan söz etmez. Hiçbiri on üç sayısından söz etmez. Ve hiçbir İskandinav metni on iki tanrı artı Loki saymaz.

Cuma ve on üç nereden geliyor

On üç sayısı korkusunun uzun bir geçmişi var ve bunun en bilinen kolu Hıristiyan. Son Akşam Yemeği'nde on üç kişi yemeğe oturdu: İsa ve on iki havarisi. On üçüncü oturan ya da, versiyona göre, on üçüncü kalkan Yahuda'ydı. Cumanın kendi ağırlığı var. Gelenekte İsa bir cuma günü çarmıha gerildi. On dördüncü yüzyılda cuma zaten uğursuz bir gün sayılıyordu ve Chaucer Canterbury Hikâyeleri'nde Venüs'ün talihsiz günü hakkında bir şaka yapar.

Belirli bir tarih olarak 13. Cuma hakkında modern bir batıl inanç şaşırtıcı biçimde genç. Tarihçiler on dokuzuncu yüzyıldan önce net bir örnek bulamadı. 13 Kasım 1868 Cuma günü ölen besteci Gioachino Rossini'nin bir biyografisi tarihi uğursuz olarak anar. 1907'de Thomas W. Lawson adlı bir Amerikalı finansçı, bir simsarın borsayı manipüle etmek için batıl inancı kullandığı Friday, the Thirteenth adlı bir roman yayımladı. Bu, fikrin popüler kültürde yerleşmesine yardım etti. 1980 yapımı korku filmi Friday the 13th onu bir seriye dönüştürdü.

İskandinav efsanesi bu hikâyeye çok daha sonra, muhtemelen yirminci yüzyılda, modern bir batıl inanca renkli, antik bir köken kazandırmak için eklenmiş gibi görünüyor.

O hâlde efsane neden tutunuyor?

Çünkü iyi. Hikâye davetsiz bir konuğu, bir ölümü ve on üçüncü bir koltuğu bir araya getiriyor ve tam Vikinglerin yapacağı türden bir şey gibi geliyor. Ayrıca insanlara bir kötü adam veriyor. Folklorcular buna "halk etimolojisi" ya da "sonradan uydurulan köken" der: sonra gelmiş olsa bile bir şeyin neden öyle olduğunu açıklayan bir hikâye.

Balder hikâyesinin önemli kısmı

Her şeyi başlattığı varsayılan ölüm hakkında İskandinavların gerçekte ne söylediğini bilmek istersen, hikâyeyi doğru dürüst anlatmakta fayda var; çünkü efsaneden daha iyi. Odin ile Frigg'in oğlu Balder tanrıların en sevileniydi, o kadar güzel ve parlaktı ki ışık saçıyor gibiydi. Kendi ölümü hakkında kötü rüyalar görmeye başladı ve tanrılar kaygılandı. Annesi Frigg dünyayı dolaştı ve her canlıya, her taşa, metale, hastalığa ve hayvana ona zarar vermemeye yemin ettirdi. Yemin işe yarar göründü ve tanrılar bundan bir oyun çıkardı: sırayla Balder'e silah atıyor ve her şeyin sekmesini izliyorlardı.

Yaşlı kadın kılığına giren Loki, Frigg'i ziyaret etti ve gerçekten her şeyin yemin edip etmediğini sordu. Frigg, yalnızca Valhalla'nın batısında büyüyen ökseotunun dışarıda kaldığını, çünkü yemin ettirmek için fazla genç bulduğunu söyledi. Loki onu buldu, bir ok yaptı ve oyuna katılamayan kör tanrı Höðr'ün eline verdi. Höðr attı. Balder ölü düştü.

Tanrılar, dönüşü için yalvarmak üzere Hel'e bir haberci, Hermóðr'ü gönderdi. Hel bir şartla kabul etti: dünyadaki her şey onun için ağlamalıydı. Her şey ağladı, yalnızca Balder için, diri ya da ölü, hiçbir işe yaramadığını söyleyen Þökk adlı bir dev kadın hariç. Tanrılar onun kılık değiştirmiş Loki olduğundan şüphelendi. Balder dünyanın sonuna kadar Hel'de kaldı.

Ökseotu ve bir öpücük

O hikâyedeki ökseotu, bir tanrıyı öldüren bitki, aynı zamanda altında öpüşmemizin nedenidir. Âdet ilk kez on sekizinci yüzyılda İngiltere'de kayıtlıdır ve Washington Irving 1820'de şöyle anlattı: genç bir adam ökseotunun altında bir kızı öpebilir ve her seferinde bir meyve koparabilirdi, meyveler tükenene dek. Birinin Balder'i düşünüp düşünmediği bilinmiyor, ama bitki gizemli ününü beraberinde taşıdı.

Diğer uğursuz günler

Farklı ülkelerin farklı kötü günleri var. İspanya'da ve Yunanistan'da uğursuz gün 13. Salı'dır; çünkü salı savaş tanrısı Mars'a aittir ve Konstantinopolis 1453'te bir salı günü Osmanlılara düştü. İtalya'da uğursuz sayı 17'dir; çünkü Roma rakamlarıyla XVII, Latincede "yaşadım" anlamına gelen VIXI olarak yeniden düzenlenebilir ve bu bir mezar taşına yazılacak bir şeye benzer. Birçok otel ve hastane on üçüncü katı atlar; bu pratikte sayının asansör düğmelerinde hiç görünmemesi demektir, ama kat elbette hâlâ oradadır.

Bunda bir ironi var. Loki zaten İskandinav mitinin en çok suçlanan figürüydü ve tanrılar dâhil herkesin sıkışınca ihtiyaç duyduğu kişiydi. Anlaşılan yazıya geçirilmesinden bin yıldan fazla sonra hâlâ suçu üstleniyor.

Okumaya devam et