Azteeks · 5 min leestijd

Waarom geloofden de Azteken in vijf zonnen?

Een wereld vier keer geschapen en vernietigd, en degene waarin wij leven.

Terug naar Verhalen
Vijf zonnen verspreid over een Mesoamerikaanse hemel boven een stenen piramide.

In december 1790 groeven arbeiders die het hoofdplein van Mexico-Stad, de Zócalo, aan het herstellen waren, een stenen schijf op van ongeveer drieënhalve meter doorsnee en ruwweg vierentwintig ton zwaar. Hij lag al begraven sinds de Spaanse verovering. In het midden stond een gezicht met een uitstekende tong, omringd door symbolen, en daaromheen een ring van dagtekens en twee grote slangen die de rand omwikkelden. Wetenschappers gaven het de naam "de Azteekse kalender" en het staat sindsdien op elke Mexicaanse toeristenposter. Het is niet precies een kalender. Het is een diagram van hoe de wereld werkt, en het begint met het idee dat de wereld al vier keer ten einde is gekomen.

Wat de Mexica geloofden

De mensen die wij de Azteken noemen, noemden zichzelf de Mexica. Hun hoofdstad, Tenochtitlan, werd aan het begin van de veertiende eeuw op een eiland in een meer gebouwd, en in 1500 was het een van de grootste steden in de wereld. Ze vertelden een verhaal over de kosmos waarin de tijd verdeeld was in tijdperken, elk voorgezeten door een zon. Elk tijdperk eindigde in een catastrofe.

Een tekst uit 1558 genaamd de Legende van de Zonnen geeft de volgorde. De eerste zon, Vier Jaguar, eindigde toen jaguars de mensen verslonden. De tweede, Vier Wind, eindigde in orkanen, en de overlevenden werden in apen veranderd. De derde, Vier Regen, eindigde toen vuur uit de hemel viel. De vierde, Vier Water, eindigde in een vloed, en de mensen werden in vissen veranderd. Andere bronnen geven een andere volgorde, en niet iedereen is het erover eens waaruit elk tijdperk bestond.

Het huidige tijdperk, het vijfde, heet Vier Beweging, Nahui Ollin. Zijn naam komt van de dag waarop het begon, en het woord ollin betekent beweging, zoals in een aardbeving. De Mexica geloofden dat ook deze zon zou eindigen, en dat die zou eindigen door aardbevingen.

Hoe een zon op gang komt

Het bekendste scheppingsverhaal speelt zich af in Teotihuacan, de verwoeste stad die al oud was toen de Mexica aankwamen. In het verhaal verzamelden de goden zich in het donker en vroegen wie de zon zou worden. Een rijke en trotse god, Tecuciztecatl, bood zich aan. Een andere god, klein en bedekt met zweren, genaamd Nanahuatzin, werd gevraagd zich bij hem te voegen.

De twee bereidden zich vier dagen voor. Tecuciztecatl bracht goud, veren en kostbaar jade. Nanahuatzin bracht aan elkaar gebonden rietstengels en doorns van de agave, besmeurd met zijn eigen bloed. Een groot vuur werd gebouwd, en de twee goden werden opgeroepen om erin te springen. Tecuciztecatl naderde vier keer en keerde elke keer terug, bang voor de hitte. Nanahuatzin sloot zijn ogen en sprong.

Beschaamd volgde Tecuciztecatl hem. Nanahuatzin steeg op in het oosten als de zon, Tecuciztecatl als een tweede zon. De andere goden, geërgerd dat twee zonnen te fel waren, gooiden een konijn in het gezicht van de tweede, waardoor hij dimde. Daarom is de maan minder fel dan de zon en, zo zegt het verhaal, kun je er een konijn op zien.

De zon die niet wilde bewegen

Er was nog één probleem. De zon hing in de lucht en wilde niet bewegen. De goden realiseerden zich dat er iets nodig was: ze zouden zichzelf moeten offeren. Een van hen, de windgod Ehecatl, doodde hen allemaal, en pas toen begon de zon zijn reis over de lucht.

Het verhaal helpt een van de meest verontrustende delen van de Mexica-religie te verklaren. Als de goden hun eigen bloed hadden gegeven om het universum in beweging te zetten, dan waren de mensen de goden hetzelfde schuldig. De Mexica noemden dit nextlahualiztli, "schuldbetaling." Krijgsgevangenen en anderen werden geofferd in rituelen, vooral bij de grote tempel in Tenochtitlan. Historici debatteren over de schaal. Spaanse verslagen geven enorme cijfers, en veel wetenschappers beschouwen die als overdreven. Maar de praktijk was echt, en ze was verweven in hoe de Mexica de kosmos begrepen.

Tweeënvijftig jaar

Het geloof in een breekbare kosmos vormde het alledaagse leven. De Mexica gebruikten twee kalenders: een rituele kalender van 260 dagen en een zonnekalender van 365 dagen. Elke 52 jaar kwamen de twee weer op één lijn, en dat was een gevaarlijk moment. Op de laatste nacht doofden mensen al hun vuren, braken ze hun huishoudelijke potten en wachtten ze op daken. Priesters beklommen een heuvel bij Tenochtitlan en hielden de beweging van de Plejaden in de lucht in de gaten. Wanneer de sterren het verwachte punt voorbijgingen, ontstak een priester een nieuw vuur op de borst van een offerslachtoffer, en hardlopers brachten de vlam naar elke tempel en elk huis. De zon had opnieuw 52 jaar gekregen.

Wat de Zonnesteen laat zien

Het beeldhouwwerk in het midden van de Zonnesteen wordt meestal beschreven als de zonnegod, Tonatiuh, maar sommige wetenschappers beweren dat het het aardmonster Tlaltecuhtli is, en het debat is niet beslecht. Wat duidelijker is, is dat vier vierkanten rond het centrale gezicht de tekens van de vier voorgaande zonnen dragen, en dat de centrale figuur de vijfde is. Het is een beeld van de hele kosmos, in de tijd.

Een prachtig angstig idee

De meeste scheppingsmythen vertellen hoe de wereld begon. Het verhaal van de Mexica gaat over hoe hij voortduurt. De wereld is niet gegarandeerd. Het is een precaire, herhaalde prestatie, en iedereen heeft een rol in het gaande houden ervan.

Veel van wat we over deze geloven weten, werd opgeschreven na de Spaanse verovering, vaak door Spaanse monniken of inheemse schrijvers die onder Spaans toezicht werkten, dus het beeld is nooit helemaal zuiver. Maar het idee van de wereld als iets dat gemaakt en ongedaan gemaakt wordt, en de zon als iets dat elke keer gewonnen moet worden, is een van de meest memorabele beelden in de mythologie van de Amerika's.

Lees verder