Azteeks · 4 min leestijd

De Dag van de Doden en het Azteekse land van de doden

Het is niet het Mexicaanse Halloween. Het is een levende traditie met diepe wortels.

Terug naar Verhalen
Een altaar vol goudsbloemen met kaarsen en suikerschedels en een gloeiend pad van bloemblaadjes naar een piramide.

Op de eerste en tweede november vullen kerkhoven in steden door heel Mexico zich met mensen die niet rouwen. Ze koken. Gezinnen vegen de graven schoon, leggen matten en dekens neer, steken kaarsen aan en brengen de nacht door met verhalen over de overledene. Er zijn borden met tamales en flessen mezcal. Er zijn foto’s en vaak een gitaar. Voor een bezoeker ziet het eruit als een feest. Dat is het in zekere zin ook. Het is een weerzien.

Het is geen Halloween

De makkelijkste fout is de Día de Muertos te behandelen als een Mexicaanse versie van Halloween. De twee vallen ongeveer in dezelfde periode en delen enkele beelden, zoals schedels. Maar hun sfeer is tegengesteld. Halloween speelt met de angst voor de doden. De Dag van de Doden verwelkomt ze. Het traditionele geloof is dat de zielen van de overledenen op deze dagen op bezoek komen en de levenden zich voorbereiden om ze te ontvangen met eten, drinken en genegenheid.

Het offer, de ofrenda, is het hart van de traditie. Een gezin bouwt thuis een altaar, meestal met meerdere niveaus, bedekt met oranje goudsbloemen, kaarsen, wierook, foto’s en het favoriete eten van de overledene. Als een grootvader van sigaretten en tequila hield, staan die er. Als een kind is gestorven, zijn er speelgoed en snoep. Een pad van goudsbloemblaadjes leidt van de deur naar het altaar zodat de geest zijn weg kan vinden.

Het Azteekse hiernamaals

Achter een deel hiervan zitten oudere overtuigingen. De Azteken, of Mexica, geloofden dat de plek waar je na de dood heen ging afhing van hoe je stierf, niet van hoe je had geleefd. Krijgers die in de strijd stierven en vrouwen die bij de bevalling stierven voegden zich bij de zon aan de hemel. Mensen die verdronken of door de bliksem werden getroffen, gingen naar een paradijs van de regengod Tlaloc, Tlalocan genoemd. Van baby’s die jong stierven werd gezegd dat ze naar een boom gingen die melk druppelde.

Bijna alle anderen gingen naar Mictlan, het land van de doden, in het verre noorden. Het werd bestuurd door een paar goden, Mictlantecuhtli en Mictecacihuatl. De reis duurde vier jaar en voerde door negen niveaus. De ziel moest een rivier oversteken, klimmen tussen twee botsende bergen, een veld met obsidiaanwinden trotseren en een plek passeren waar het hart van een mens werd opgegeten. Familieleden hielpen met offers: een hondje werd met de persoon begraven, omdat men geloofde dat een hond de ziel over de rivier droeg.

Aan het einde bereikte de ziel het negende niveau, waar ze eindelijk rust vond. Sommige bronnen zeggen dat de ziel gewoon verdween.

Een Azteeks feest en een katholiek feest

De Azteekse kalender had twee maanden gewijd aan de doden: het “kleine feest van de doden”, voor kinderen, en het “grote feest van de doden”, voor volwassenen. Ze vonden plaats in de zomer, rond juli en augustus. Toen de Spanjaarden kwamen en de katholieke kerk haar kalender oplegde, werden Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november de belangrijkste dagen om de doden te gedenken. Veel historici denken dat inheemse gemeenschappen de twee mengden en hun eigen gebruiken met de nieuwe feesten combineerden.

Het resultaat is iets wat je niet meer uit elkaar kunt halen. De bloem, de cempasúchil, is een goudsbloem die inheems is in Mexico, en haar naam komt uit het Nahuatl. Het pan de muerto, “brood van de doden”, is een zoet brood met beenvormige versieringen. Ook de kaarsen en de wierook hebben katholieke wortels. Het is een levend voorbeeld van wat er gebeurt als twee religies elkaar ontmoeten.

Het skelet met de hoed

Een van de beroemdste beelden van de Dag van de Doden is La Catrina, een elegant skelet met een brede veren hoed. Ze werd rond 1910 gemaakt door de graficus José Guadalupe Posada, die goedkope, satirische illustraties voor kranten maakte. Hij noemde haar La Calavera Garbancera. Het was een grap over Mexicanen die Europese mode probeerden na te doen en deden alsof ze niet inheems waren. De pointe van het beeld was dat onder de mooie hoed iedereen een skelet is.

De naam “Catrina” kreeg ze later, in 1947, toen Diego Rivera haar opnam in zijn muurschildering Droom van een zondagmiddag in het Alameda Central. Sindsdien is ze deel van het feest.

Erkenning en films

UNESCO nam de Mexicaanse Dag van de Doden in 2008 op in de lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. De Pixar-film Coco (2017) bracht de traditie bij een wereldwijd publiek, met het verhaal van een jongen die het land van de doden bezoekt en leert dat iemand pas echt weg is wanneer niemand zich hem nog herinnert. Dat idee is trouw aan het feest.

Wat het zegt

De Dag van de Doden draagt een kijk op de dood die niet over angst of nederlaag gaat. Mensen worden niet uit de familie gehaald als ze sterven. Ze blijven deel van het huishouden, met een plek aan tafel eens per jaar. Het is een mooie herinnering, wat je ook gelooft over wat daarna gebeurt, dat iemand herinneren een manier is om hem gezelschap te houden.

Lees verder