
Het is een van de meest geliefde verhalen over de verovering van Mexico: de Spanjaarden komen aan in 1519, de grote Aztekenkeizer Montezuma, nerveus en bijgelovig, gelooft dat hun leider, Hernán Cortés, de terugkerende god Quetzalcoatl is, en het rijk valt zonder slag of stoot. Het is eeuwenlang verteld in schoolboeken, documentaires en romans. Een groeiend aantal historici denkt dat het grotendeels achteraf verzonnen is.
De god en de koning
Quetzalcoatl, de "Gevederde Slang," was een belangrijke god in de centraal-Mexicaanse wereld. Hij werd geassocieerd met wind, kennis, de morgenster en de schepping van de mensheid. Een andere figuur deelt zijn naam: Topiltzin Quetzalcoatl, een priesterkoning van de stad Tula, die volgens de legende door een rivaal werd verdreven en vertrok, met de belofte terug te keren. In sommige verhalen vaart hij oostwaarts op een vlot van slangen. In andere verbrandt hij zichzelf en wordt de morgenster.
Ook een kalenderteken speelt een rol in het verhaal. Quetzalcoatl werd verbonden met het dagteken Ce Acatl, "Eén Riet." Het jaar 1519 was in de Aztekenkalender een Eén Riet-jaar. Cortés landde in dat jaar. Het toeval, in het populaire verhaal, is wat Montezuma overtuigde.
Waar het verhaal vandaan komt
Het eerste wat opvalt, is wanneer het verhaal is geschreven. De vroegste gedetailleerde Nahua-verslagen van de verovering komen uit de Florentijnse Codex, een enorme encyclopedie van het Aztekenleven, samengesteld tussen de jaren 1540 en 1570 door de Spaanse monnik Bernardino de Sahagún met hulp van Nahua-studenten en -ouderen. Dat is een generatie na de gebeurtenissen. Tegen die tijd was het rijk gevallen. Veel informanten waren mensen die hun wereld hadden verloren. Ze wilden waarschijnlijk graag verklaren hoe het gebeurd was, en het idee dat de goden of voortekens de komst van de Spanjaarden hadden voorspeld, bood een manier om de nederlaag te begrijpen.
In de Florentijnse Codex ontvangt Montezuma de Spanjaarden wel met geschenken en spreekt hij op sommige momenten over hen als teteo, een woord dat meestal met "goden" wordt vertaald. Maar, zoals historica Camilla Townsend en anderen hebben opgemerkt, kon het Nahuatl-woord teotl gebruikt worden voor alles wat ontzag inboezemde, inclusief machtige vreemdelingen, en betekende het niet noodzakelijk een god in christelijke zin. Een ander punt is dat het boek onder Spaans toezicht werd geschreven. De monniken waren blij met een verslag waarin Inheemse mensen de komst van een hogere macht erkenden.
Wat de historici zeggen
In 2003 publiceerde historicus Matthew Restall Seven Myths of the Spanish Conquest, waarin hij stelde dat het verhaal dat Montezuma Cortés voor een god aanzag, een van de meest hardnekkige mythen van de verovering is. Hij wees erop dat de vroegste Spaanse verslagen, die van Cortés zelf en zijn mannen, het niet vermelden. Cortés beschrijft Montezuma als een heerser die eerst probeerde de Spanjaarden op afstand te houden, daarna te controleren en uiteindelijk te begrijpen. Sommige van de vroegste versies van het "god"-verhaal verschijnen in verslagen die decennia later werden geschreven door Spanjaarden die er niet bij waren geweest.
Restalls argument is niet dat Montezuma niet bang was. Er waren voortekens, en de Aztekenheerser had alle reden om voorzichtig te zijn: hij stond tegenover vreemdelingen met paarden, staal en kanonnen. Maar voorzichtig is niet hetzelfde als goddelijk overtuigd.
Wat er echt gebeurde
De Spanjaarden landden in 1519 met ongeveer 500 man aan de Golfkust. Ze veroverden niet in hun eentje een enorm rijk. Ze trokken het land in, sloten verbonden en vochten gevechten met lokale volkeren, vooral de Tlaxcaltecen, een onafhankelijke staat die zich al lang tegen de Azteken had verzet en besloot zich bij Cortés aan te sluiten. Toen de Spanjaarden in 1521 eindelijk Tenochtitlan binnenvochten, werden ze vergezeld door tienduizenden Inheemse bondgenoten. Tussendoor doodde een pokkenepidemie in 1520, meegebracht door de Spanjaarden, een groot deel van de bevolking, inclusief een nieuwe keizer.
Montezuma stierf in 1520, onder omstandigheden die nog steeds betwist worden. Spaanse bronnen zeggen dat hij werd gedood door stenen die zijn eigen volk gooide. Nahua-bronnen suggereren dat hij door de Spanjaarden werd gedood.
Waarom de mythe zo nuttig is
Het verhaal van de god die terugkeerde is aantrekkelijk voor veel mensen. Voor sommige Europeanen maakte het de verovering natuurlijk en bijna onvermijdelijk. Het vleide de Spanjaarden. Het liet Inheemse mensen ook lichtgelovig lijken. Het is moeilijk een neerbuigender claim te maken dan te zeggen dat een hele beschaving ten onder ging door een misverstand.
De waarheid is zowel gewoner als interessanter. Mensen aan beide kanten namen politieke beslissingen in een zeer gespannen situatie, met de informatie die ze hadden. Ze maakten fouten. Ze hadden ook echte keuzes. De legende van de terugkerende god hielp dat ingewikkelde verhaal om te vormen tot een net verhaal.


