
Aralık 1790'da, Mexico City'nin ana meydanını, Zócalo'yu, onaran işçiler, çapı üç metre buçuk civarında ve ağırlığı yaklaşık yirmi dört ton olan taş bir disk kazıp çıkardı. İspanyol fethinden beri gömülüydü. Merkezinde, sembollerle çevrili, dışarı çıkmış bir dili olan bir yüz vardı ve bunun etrafında gün işaretlerinden bir halka ve kenarı dolanan iki büyük yılan vardı. Bilginler ona "Aztek takvimi" adını verdi ve o zamandan beri her Meksika turist posterinde yer aldı. Tam olarak bir takvim değil. Dünyanın nasıl işlediğine dair bir şema ve dünyanın çoktan dört kez sona erdiği düşüncesiyle başlıyor.
Mexica neye inanırdı
Aztek dediğimiz halk, kendilerine Mexica derdi. Başkentleri Tenochtitlan, on dördüncü yüzyılın başlarında bir göldeki bir ada üzerine inşa edildi ve 1500'e kadar dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu. Zamanın çağlara bölündüğü, her çağın bir güneş tarafından yönetildiği bir evren hikâyesi anlatırlardı. Her çağ bir felaketle sona ermişti.
1558 tarihli Güneşlerin Efsanesi adlı bir metin, sırayı verir. Birinci güneş, Dört Jaguar, jaguarlar insanları yiyince sona erdi. İkincisi, Dört Rüzgâr, kasırgalarla sona erdi ve hayatta kalanlar maymunlara dönüştürüldü. Üçüncüsü, Dört Yağmur, gökten ateş düşünce sona erdi. Dördüncüsü, Dört Su, bir tufanla sona erdi ve halk balıklara dönüştürüldü. Diğer kaynaklar farklı bir sıra verir ve herkes her çağın neyden oluştuğu konusunda hemfikir değil.
Şimdiki çağ, beşincisi, "Dört Hareket," Nahui Ollin, olarak anılır. Adı, başladığı güne dayanır ve ollin sözcüğü, bir depremdeki gibi hareket anlamına gelir. Mexica, bu güneşin de sona ereceğine ve bunun depremlerle olacağına inanırdı.
Bir güneş nasıl başlar
En bilinen yaratılış hikâyesi, Mexica geldiğinde çoktan antik olan yıkık şehir Teotihuacan'da geçer. Hikâyede tanrılar karanlıkta toplanır ve kimin güneş olacağını sorar. Zengin ve gururlu bir tanrı, Tecuciztecatl, gönüllü olur. Küçük ve yaralarla kaplı başka bir tanrı, Nanahuatzin, ona katılması için çağrılır.
İkisi dört gün hazırlanır. Tecuciztecatl, altın, tüyler ve değerli yeşim taşı getirir. Nanahuatzin, birlikte bağlanmış kamışlar ve kendi kanıyla lekelenmiş agave dikenleri getirir. Büyük bir ateş yakılır ve iki tanrı içine atlamaya çağrılır. Tecuciztecatl dört kez yaklaşır ve her seferinde sıcaklıktan korkup geri çeker. Nanahuatzin gözlerini kapatıp atlar.
Utanan Tecuciztecatl de onu takip eder. Nanahuatzin doğudan güneş olarak yükselir, Tecuciztecatl ikinci bir güneş olarak. İki güneşin fazla parlak olmasına kızan diğer tanrılar, ikincinin yüzüne bir tavşan fırlatır, bu da onu söndürür. Bu yüzden ay güneşten daha az parlaktır ve hikâyeye göre üzerinde bir tavşan görebilirsin.
Hareket etmeyen güneş
Bir sorun daha vardı. Güneş gökyüzünde asılı kaldı ve hareket etmedi. Tanrılar bir şeye gereksinim olduğunu fark etti: kendilerini kurban etmek zorunda kalacaklardı. Onlardan biri, rüzgâr tanrısı Ehecatl, hepsini öldürdü ve ancak o zaman güneş gökyüzündeki yolculuğuna başladı.
Hikâye, Mexica dininin en rahatsız edici parçalarından birini açıklamaya yardımcı olur. Tanrılar evreni harekete geçirmek için kendi kanlarını vermişse, insanlar da tanrılara aynısını borçluydu. Mexica buna "borç ödeme" nextlahualiztli derdi. Savaş esirleri ve diğerleri, özellikle Tenochtitlan'daki büyük tapınakta, ritüellerde kurban edilirdi. Tarihçiler ölçeği tartışıyor. İspanyol anlatıları muazzam sayılar verir ve birçok bilgin bunları abartılı buluyor. Ama uygulama gerçekti ve Mexica'nın evreni anlama biçimine dokunmuştu.
Elli iki yıl
Kırılgan bir evrene inanç, sıradan hayatı şekillendirdi. Mexica iki takvim kullanırdı: 260 günlük bir ritüel takvimi ve 365 günlük bir güneş takvimi. Her 52 yılda bir ikisi yeniden hizalanırdı ve bu tehlikeli bir andı. Son gece insanlar tüm ateşlerini söndürür, ev eşyalarını kırar ve çatılarda beklerdi. Rahipler Tenochtitlan yakınındaki bir tepeye tırmanır ve Ülker yıldız kümesinin gökyüzündeki hareketini izlerdi. Yıldızlar bekledikleri noktayı geçince bir rahip, bir kurban kurbanının göğsünde yeni bir ateş tutuştururdu ve koşucular alevi her tapınağa ve eve taşırdı. Güneşe, bir kez daha, 52 yıl daha verilmişti.
Güneş Taşı ne gösteriyor
Güneş Taşı'nın merkezindeki oyma genellikle güneş tanrısı Tonatiuh olarak tanımlanır, ama bazı bilginler bunun toprak canavarı Tlaltecuhtli olduğunu öne sürer ve tartışma çözülmemiştir. Daha açık olan şey, merkezi yüzün etrafındaki dört karenin önceki dört güneşin işaretlerini taşıdığı ve merkezi figürün beşincisi olduğudur. Zaman içinde tüm evrenin bir resmi.
Güzelce kaygılı bir fikir
Çoğu yaratılış miti, dünyanın nasıl başladığını anlatır. Mexica hikâyesi, nasıl sürdüğü hakkındadır. Dünya garanti değildir. Kırılgan, tekrarlanan bir başarıdır ve herkesin onu sürdürmekte bir rolü vardır.
Bu inançlar hakkında bildiklerimizin çoğu, İspanyol fethinden sonra, genellikle İspanyol keşişler veya İspanyol gözetimi altında çalışan yerli yazıcılar tarafından yazıya geçirildi, bu yüzden resim hiçbir zaman tamamen temiz değil. Ama dünyanın yapılıp bozulan bir şey olduğu ve güneşin her seferinde kazanılması gereken bir şey olduğu fikri, Amerika mitolojisinin en akılda kalıcı imgelerinden biri.


