
Gilgamesj was een koning van de oude stad Uruk en de held van het Epos van Gilgamesj, een van de oudste verhalen die ooit zijn opgeschreven. In het gedicht is hij voor tweederde god en voor eenderde mens, en nadat zijn vriend Enkidu is gestorven gaat hij op zoek naar eeuwig leven.
In 2015 werd een klein kleitablet in het Sulaymaniyah Museum in Iraaks Kurdistan eindelijk door wetenschappers gelezen. Het was enkele jaren eerder gekocht op de antiekmarkt. Het bleek ongeveer twintig nieuwe regels te bevatten van het Epos van Gilgamesj, een passage over het monster Humbaba in het Cederwoud. Dat een stuk van een vierduizend jaar oud gedicht nog steeds kan opduiken in een museumlade, zegt iets over hoe weinig we van de oude wereld hebben gelezen, en hoeveel ervan nog wacht.
Een koning, daarna een legende
Gilgamesj heeft misschien echt bestaan. De Sumerische Koningslijst, een document samengesteld rond 2000 v.Chr. dat de heersers van de vroege steden opsomt, noemt hem als de vijfde koning van de eerste dynastie van Uruk en geeft hem een regeerperiode van 126 jaar, wat duidelijk niet letterlijk bedoeld is. Uruk was een van de eerste echte steden in de geschiedenis, in het zuiden van Mesopotamië, met op zijn hoogtepunt misschien veertigduizend inwoners. Als Gilgamesj echt bestond, zou hij in het begin van het derde millennium v.Chr. hebben geleefd.
Binnen een paar eeuwen was hij een legende. Sumerische gedichten over hem werden rond 2100 v.Chr. geschreven, toen een dynastie uit Ur de regio beheerste en hem als voorvader claimde. In de daaropvolgende duizend jaar verzamelden Babylonische dichters de verhalen in een lang gedicht in het Akkadisch. De bekendste versie, de Standaard-Babylonische versie genoemd, wordt toegeschreven aan een schrijver genaamd Sîn-lēqi-unninni, die rond 1200 v.Chr. leefde. Het bestaat uit twaalf tabletten.
Het verhaal
Het gedicht begint met een koning die te veel is. Gilgamesj is voor tweederde god en voor een derde mens, enorm sterk, en hij heeft geen gelijke. De mensen van Uruk klagen dat hij geen zoon aan zijn vader laat en geen meisje aan haar moeder. De goden horen hun klachten en besluiten een rivaal voor hem te maken.
Ze maken Enkidu uit klei. Hij is een wilde man die bij de dieren leeft, bedekt met haar, gras etend en drinkend bij waterplekken. Een jager ziet hem en vertelt het aan Gilgamesj, die een vrouw genaamd Shamhat stuurt om hem te beschaven. Na een week met haar heeft Enkidu het vertrouwen van de dieren verloren, maar heeft hij begrip gewonnen. Hij trekt kleren aan, eet brood en drinkt bier. Dan gaat hij naar Uruk, en de twee helden vechten op straat. Gilgamesj wint, maar het gevecht verandert in vriendschap.
Samen reizen ze naar het Cederwoud, dat bewaakt wordt door een angstaanjagend monster, Humbaba. Ze doden hem, al smeekt hij om genade. Bij terugkeer stelt de godin Ishtar Gilgamesj ten huwelijk. Hij wijst haar af, en beledigt haar door de geliefden op te noemen die ze heeft verwoest. Woedend stuurt ze de Hemelse Stier om Uruk te vernietigen, en de vrienden doden ook die.
Verdriet
De goden besluiten dat een van hen moet sterven voor deze moorden, en dat is Enkidu. Hij wordt ziek, heeft een droom over de onderwereld, en sterft na twaalf dagen. Het emotionele middelpunt van het gedicht is wat daarna gebeurt. Gilgamesj weigert het lichaam te laten begraven totdat er een made uit de neus valt. Hij dwaalt de wildernis in, gekleed in een leeuwenhuid, huilend, en zegt: "Zal ik ook sterven? Ben ik niet net als Enkidu?" Voor het eerst vreest een koning de dood.
De zoektocht
Hij vertrekt om Utnapishtim te zoeken, de enige man die de Vloed overleefde en eeuwig leven kreeg. Hij passeert een bergtunnel bewaakt door schorpioenmensen, en vindt een herberg aan de rand van de zee, beheerd door een vrouw genaamd Siduri. Wanneer ze zijn verhaal hoort, geeft ze hem advies dat vaak wordt geciteerd: "Gilgamesj, waar dwaal je rond? Het leven dat je zoekt, zul je nooit vinden. Toen de goden de mens schiepen, bestemden ze de dood voor de mensheid en hielden het leven in hun eigen handen. Wat jou betreft, Gilgamesj, laat je buik vol zijn, maak plezier dag en nacht... Kijk naar het kind dat je hand vasthoudt, laat je vrouw genieten van je omhelzing. Dit is het werk van de mensheid."
Hij accepteert het niet. Met de veerman Urshanabi steekt hij de wateren van de dood over en bereikt Utnapishtim. De oude man vertelt hem het verhaal van de vloed, en stelt dan een test: zes dagen en zeven nachten wakker blijven. Gilgamesj valt direct in slaap, en de vrouw van Utnapishtim bakt voor elke dag een brood om te laten zien hoe lang hij sliep.
Voordat hij vertrekt, wordt hem verteld over een plant op de bodem van de zee waarvan de naam "De Oude Man Wordt een Jonge Man" is. Gilgamesj bindt stenen aan zijn voeten, duikt en plukt hem. Op de terugweg stopt hij om te baden in een poel. Een slang ruikt de plant, steelt hem en glijdt weg, waarbij ze haar huid afwerpt. Gilgamesj gaat zitten en huilt.
Het einde
Het gedicht eindigt waar het begon, in Uruk. Gilgamesj laat de veerman de grote muren van zijn stad zien, gebouwd uit gebakken bakstenen, en zegt hem erop te klimmen, de fundering te bekijken en te zien of die niet gelegd is door de zeven wijzen. Hij heeft geen onsterfelijkheid gevonden. Maar wat hij gemaakt heeft, zal hem overleven.
Het is een ongewoon eerlijk einde. Er is geen wonder, geen beloning. De held leert wat iedereen moet leren en keert terug naar een leven dat eindig is.
Verloren en gevonden
Het gedicht werd meer dan tweeduizend jaar vergeten. In de jaren 1850 vonden Britse archeologen, die de ruïnes van Nineve, de Assyrische hoofdstad, opgroeven, de overblijfselen van de bibliotheek van koning Assurbanipal, die tienduizenden kleitabletten bevatte. Daaronder waren de fragmenten van het epos. In 1872 was een jonge assistent van het British Museum genaamd George Smith, die zichzelf had leren spijkerschrift lezen, de fragmenten aan het sorteren toen hij bij een tablet kwam dat een vloed, een boot en een duif beschreef. Hij zou zo opgewonden zijn geraakt dat hij zich begon uit te kleden. Hij maakte de ontdekking in december van dat jaar bekend aan het publiek. Het vloedverhaal, dat sterk leek op dat in de Bijbel, veroorzaakte een sensatie.
Vandaag is het epos vertaald in tientallen talen en wordt het over de hele wereld op scholen gelezen. Het is een gedicht over vriendschap, verdriet en de grenzen van macht. Het oudste heldenverhaal in de wereld gaat, uiteindelijk, over iemand die leerde hoe hij mens moest zijn.
Snelle antwoorden
-
Is er direct bewijs voor Gilgamesj zelf? Er is geen eigentijdse informatie over hem bekend. Het bewijs is indirect. Enmebaragesi van Kish, een heerser die in de traditie met hem in verband wordt gebracht, wordt bevestigd door archeologische vondsten uit zijn eigen regeerperiode.
-
Wat bestond er vóór de versie op twaalf tabletten? De vroegste Sumerische gedichten worden over het algemeen gezien als losse verhalen, niet als één epos, en dateren van al rond 2100 BCE. Het eerste samengevoegde Akkadische gedicht, "Surpassing All Other Kings", dateert uit de 18e eeuw BCE, en daarvan zijn slechts enkele tabletten bewaard gebleven.
-
Hoe compleet is de Standard Babylonian-tekst? Ongeveer tweederde ervan is teruggevonden. Volgens de traditie komt de editie van Sîn-lēqi-unninni, maar de oudste bewaard gebleven manuscripten dateren uit de negende of achtste eeuw BCE en de laatste gedateerde kopie uit ongeveer 130 BCE. We lezen de tekst via veel latere kopieën.
-
Werd Gilgamesj ooit vereerd als god? Hij komt voor als god in vroege lijsten van goden en had een cultus in het late derde millennium. Latere tradities, zoals in een Sumerisch gedicht, maakten hem tot heerser over de doden in de onderwereld. Het epos zelf eindigt met hem nog als sterveling.


