Mesopotamisch · 5 min leestijd

Ishtars afdaling: zeven poorten naar de onderwereld

Een godin daalt af naar het land van de doden en moet bij elke poort iets opgeven.

Terug naar Verhalen
Een stralende godin daalt een trap af door grote poorten naar een schemerige onderwereld.

Als je ooit hebt gehoord van de “zeven sluiers”, denk je misschien aan Salome, de danseres uit het evangelieverhaal die het hoofd van Johannes de Doper eiste. De zeven sluiers staan niet in de Bijbel. Ze werden toegevoegd in een toneelstuk van Oscar Wilde uit de negentiende eeuw. Sommige schrijvers hebben gesuggereerd dat het idee werd geïnspireerd door een veel ouder verhaal over een godin die bij zeven poorten haar kleren aflegt. Dat verhaal is echt, en het gaat over iets heel anders. Het gaat over wat je moet opgeven om naar de plek te gaan waarvan niemand terugkeert.

De godin die afdaalde

Het verhaal wordt verteld in twee oude versies, een Sumerische, bekend als “Inanna’s afdaling naar de onderwereld”, rond 1900 v.Chr. opgeschreven, en een kortere Akkadische, “Ishtars afdaling”, later geschreven. Inanna is de Sumerische naam van de godin van liefde, oorlog en de planeet Venus. Ishtar is de Akkadische vorm. In het Sumerische gedicht is ze de koningin van de hemel, en ze besluit, om redenen die het gedicht nooit uitlegt, de onderwereld te bezoeken, het rijk van haar oudere zus Eresjkigal.

Ze bereidt zich zorgvuldig voor. Ze doet haar mooiste sieraden en insignes aan: een kroon, een ketting van lapis lazuli kralen, een dubbele rij kralen op haar borst, een gouden ring, een borstplaat, een koninklijk gewaad. Dit zijn de me, de goddelijke krachten van de beschaving, de bronnen van haar gezag. Ze zegt tegen haar trouwe dienaar Ninshubur dat hij, als ze niet binnen drie dagen terugkeert, naar de goden moet gaan en voor haar moet pleiten.

De poorten

Bij de ingang van de onderwereld vraagt de poortwachter, Neti, wie daar is en waarom ze is gekomen. Ze zegt dat ze is gekomen om de rouwriten voor Eresjkigals man bij te wonen. Neti zegt dat ze moet wachten, gaat naar Eresjkigal en doet verslag. De koningin van de doden is woedend en geeft instructies: grendel de zeven poorten en laat Inanna binnen, één poort tegelijk, zoals de gewoonte van de onderwereld vereist.

Bij elke poort moet Inanna een van haar sieraden opgeven. Bij de eerste haar kroon. Bij de tweede haar lapis lazuli kralen. Bij de derde de kralen op haar borst. Enzovoort, tot ze alles heeft opgegeven. Elke keer vraagt ze: “Wat is dit?” en elke keer antwoordt de poortwachter: “Stil, Inanna. De wegen van de onderwereld zijn volmaakt. Ze mogen niet worden betwist.” Bij de zevende poort is ze naakt en diep gebogen.

Geoordeeld en gedood

In de troonzaal kijken de zeven rechters van de onderwereld, de Anunnaki, naar haar. Ze richten het oog van de dood op haar. Ze wordt in een lijk veranderd, en het lichaam wordt aan een haak aan de muur gehangen.

De redding

Na drie dagen en drie nachten doet Ninshubur wat hem is opgedragen. Hij gaat een voor een naar de goden, en de eerste twee, Enlil en Nanna, weigeren te helpen. Ze zeggen dat ze ook de onderwereld wilde besturen en de gevolgen moet aanvaarden. Maar de derde, Enki, de god van de wijsheid, is bewogen. Hij maakt twee kleine wezens van het vuil onder zijn nagels, noch man noch vrouw, en geeft hun het voedsel van het leven en het water van het leven. Hij stuurt ze met instructies naar beneden.

De twee wezens glippen als vliegen de onderwereld in. Ze vinden Eresjkigal, die van nood kermt als een vrouw in barensnood, en ze kermen met haar mee, alsof ze haar pijn delen. Ontroerd door hun medeleven biedt ze hun een geschenk aan. Ze vragen om het lijk aan de muur. Ze besprenkelen het met het voedsel en het water van het leven, en Inanna staat op.

De prijs

Maar er is een regel in de onderwereld: niemand vertrekt zonder een vervanger achter te laten. Als Inanna omhoogklimt, wordt ze vergezeld door een bende demonen, de galla, die iedereen meenemen die ze noemt. Ze komt eerst door haar stad, waar haar dienaren allemaal in rouw zijn, in zak en as, en ze weigert hen uit te leveren. Dan komt ze in Uruk en vindt haar man Dumuzi op zijn troon zitten, in mooie kleren, helemaal niet rouwend. Inanna, woedend, kijkt hem met het oog van de dood aan en zegt: neem hem mee.

Dumuzi vlucht en wordt uiteindelijk gepakt. Aan het eind regelt het gedicht dat Dumuzi en zijn zus Geshtinanna de straf delen, en elk de helft van het jaar in de onderwereld doorbrengen.

Seizoenen, of iets anders?

Veel geleerden hebben de gelijkenis met Persephone opgemerkt, die ook naar de onderwereld wordt gebracht en voor een deel van het jaar terugkeert. De Dumuzi-cyclus is in verband gebracht met het landbouwjaar, waarbij de herdersgod afdaalt als de weiden in de zomer opdrogen en met de regens weer omhoogkomt. Elk jaar waren er in Mesopotamië ceremonies om Dumuzi te bewenen, een traditie die duizenden jaren voortduurde en die in de Hebreeuwse Bijbel misschien weerklinkt in de verwijzing van een profeet naar vrouwen die Tammuz bewenen.

Anderen wijzen op de verschillen. Inanna is geen slachtoffer. Ze kiest ervoor af te dalen, gaat met open ogen en wordt niet gered door een moeder of minnaar maar door een slimme god en twee kleine wezens gemaakt van niets.

Wat het kan betekenen

Het is een verhaal over kwetsbaarheid. Een godin op het toppunt van haar macht betreedt een plek waar macht nutteloos is en wordt, stuk voor stuk, ontdaan van alles wat ze is. Ze sterft. Ze wordt teruggebracht door medeleven, niet door geweld. En ze keert veranderd terug, met een hardere kijk op verlies.

Misschien wordt het daarom al vierduizend jaar gelezen, van de oudste tempels tot moderne poëzie. Het verhaal vertelt ons niet waarom ze afdaalde. Het is meer geïnteresseerd in wat er gebeurt als je er aankomt.

Lees verder