Mesopotamisch · 4 min leestijd

Enheduanna: de eerste bij naam bekende auteur uit de geschiedenis

Een priesteres en dichteres van 4.300 jaar geleden die haar werk ondertekende.

Terug naar Verhalen
Een oude hogepriesteres aan een tempeltafel drukt bij lamplicht een stilus in een kleitablet.

Wie was de eerste schrijver in de geschiedenis wiens naam we kennen? Niet Homerus, een naam die vastzit aan gedichten van onzekere herkomst. Niet Hesiodos. Niet een Griekse filosoof of een Hebreeuwse profeet. De eerste auteur die haar naam op haar werk zette, was een vrouw die rond 2300 v.Chr. leefde in een stad in het huidige zuidelijke Irak, en ze was prinses, priesteres en dichteres.

De dochter van een keizer

Haar naam was Enheduanna. Het is niet helemaal een persoonsnaam: het is een titel, en-hedu-anna, wat zoiets betekent als “hogepriesteres, sieraad van de hemel”. Ze was de dochter van Sargon van Akkad, die uit de vergetelheid opkwam om de stadstaten van Sumer te veroveren en schiep wat algemeen als het eerste rijk wordt beschouwd. De Sumeriërs spraken een taal die geen verband hield met het Akkadisch dat Sargon sprak, en een kernprobleem voor de nieuwe heerser was zijn heerschappij aanvaardbaar te maken.

Een deel loste hij op door zijn dochter te benoemen tot hogepriesteres van Nanna, de maangod, in de stad Ur. Het was een positie van groot religieus, economisch en politiek belang. De tempel beheerde land, werkplaatsen en voorraadhuizen. Ze bekleedde het ambt tientallen jaren, onder Sargon en onder zijn zonen.

Wat ze schreef

Enheduanna’s gedichten, in het Sumerisch, zijn bewaard in kopieën die eeuwen na haar dood werden gemaakt. De bekendste zijn hymnen aan de godin Inanna, de godin van liefde, oorlog en de morgen- en avondster, later bekend als Ishtar. Een ervan, meestal Nin-me-šara genoemd, “Vrouwe van alle goddelijke machten”, is een lang, hartstochtelijk gedicht van 153 regels. Het prijst Inanna als een ontzagwekkende, stormachtige gestalte, een godheid van verschrikkelijke macht, die vuur over het land laat regenen en groter is dan An, de hemelgod.

Ze schreef ook een verzameling van tweeënveertig korte hymnen, de Sumerische tempelhymnen, elk gewijd aan de tempel van een andere stad en haar god. Samen vormen ze een soort religieuze kaart van Sumer, die de vele stadstaten tot één familie van goden samennaait. Het was, onder meer, een politieke daad.

De stem in de eerste persoon

Wat Enheduanna bijzonder maakt, is de stem. In Nin-me-šara is het gedicht geen algemene lofzang op de godin. Het is een persoonlijke smeekbede. Halverwege beschrijft Enheduanna hoe er in Sumer een opstand uitbrak, geleid door een man genaamd Lugal-ane, die haar uit haar tempel verdreef. Ze zegt dat ze werd verstoten en gedwongen werd rond te zwerven “als een zwaluw”, en ze roept Inanna om hulp aan.

Ze zegt in feite: “Ik, Enheduanna, de hogepriesteres, droeg de offermand en zong de hymne.” Ze noemt haar naam. Ze spreekt over haar eigen emoties en haar eigen rol. Ze beschrijft de nacht waarin ze het gedicht schreef en zegt dat ze het baarde, “als een vrouw”. Het is de eerste keer in de geschreven geschiedenis dat een auteur zegt: “Ik heb dit gemaakt.”

De schijf

In 1927 groef de Britse archeoloog Leonard Woolley in Ur, samen met een team van het British Museum en de Universiteit van Pennsylvania. In de ruïnes van een gebouw bij het tempelcomplex vond hij een ronde albasten schijf, ongeveer 25 centimeter in doorsnee, in twee stukken gebroken. Een kant was in reliëf uitgehouwen. Hij toont een ceremonie, met een priester die een plengoffer uitgiet en, links, een vrouw in een gewaad met volants en een ronde muts, iets groter dan de anderen. Op de achterkant stond een spijkerschriftinscriptie die zei dat het beeld Enheduanna voorstelde, dochter van koning Sargon, echtgenote van de god Nanna. De schijf bevindt zich nu in het Penn Museum in Philadelphia.

Lang herinnerd

Haar gedichten hadden een enorm nawoord. Ze werden ongeveer vijfhonderd jaar lang door schrijvers in Babylonische scholen gekopieerd, tot de Oud-Babylonische periode, rond 1800 v.Chr. Leerlingen oefenden het schrijven van Sumerisch door haar hymnen over te schrijven. Teksten uit deze periode bevatten veel tabletten van Nin-me-šara, en daarom is het gedicht bewaard gebleven.

Geleerden hebben gediscussieerd over hoeveel van wat aan Enheduanna wordt toegeschreven ze echt schreef, omdat er latere toevoegingen waren. Maar de meesten accepteren dat de kern van de gedichten van haar komt. De vraag of ze een echt persoon was, is geen serieuze twijfel.

Een auteur aan het begin

Het is een klein, opvallend feit. De eerste persoon in de geschiedenis die een werk als het hare opeiste, was een vrouw, een dichteres die ook een politieke figuur was en over haar eigen ballingschap schreef. In Mesopotamië was schrijven in de vroegste perioden geen mannelijk monopolie, en vrouwen werkten als schrijvers en priesteressen.

Meer dan veertig eeuwen later vinden lezers haar werk nog steeds verrassend direct. Ze schrijft vanuit een andere wereld, met andere goden, maar ze probeert, zoals schrijvers nog steeds doen, gehoord te worden.

Lees verder