
In 1872 las George Smith, assistent van het British Museum, een kleitablet dat beschreef hoe een god een man opdroeg een boot te bouwen, hem te vullen met dieren en een vloed door te rijden. Op een gegeven moment stuurt de man een duif eruit, die terugkomt, en dan een zwaluw, die ook terugkomt, en dan een raaf, die niet terugkomt. Smith las een vloedverhaal, en het was niet het boek Genesis. Het tablet was veel ouder dan het bijbelse verslag.
Het was Tablet XI van het Epos van Gilgamesj, en het haalde het nieuws aan beide kanten van de Atlantische Oceaan.
De man die overleefde
In het epos vindt Gilgamesj, op zoek naar het eeuwige leven, Utnapishtim, een man die onsterfelijkheid kreeg van de goden. Hij vraagt hoe dat kwam, en Utnapishtim vertelt hem een verhaal. Ooit besloten de goden, geleid door Enlil, een vloed te sturen om de mensheid te vernietigen. De god Ea (Enki), die met de mensen meeleefde, kon het Utnapishtim niet rechtstreeks vertellen. Dus sprak hij tot de muur van de rieten hut van de man: "Rieten hut, rieten hut, muur, muur! Luister, rieten hut, muur, let op: breek het huis af, bouw een boot. Geef bezittingen op, zoek leven."
Utnapishtim volgde de instructies. De boot was in dit verslag een kubus, 120 el aan elke zijde, met zeven dekken en negen compartimenten, afgesloten met bitumen. Hij vulde hem met zijn familie, ambachtslieden en "het zaad van alle levende dingen." Toen kwam een storm: zwarte wolken, bliksem, de goden van storm en wind. De vloed was zo angstaanjagend dat de goden zelf bang waren en wegkropen als honden bij de muur van de hemel. De godin Ishtar weende om wat ze had toegelaten.
Na zes dagen en zeven nachten kalmeerde de storm. De boot liep aan de grond op de berg Nimush. Utnapishtim stuurde een duif, een zwaluw en een raaf eruit, en toen de raaf niet terugkwam, wist hij dat het water gezakt was. Hij kwam naar buiten en bracht een offer, en de goden, die hongerig waren, verzamelden zich rond de geur "als vliegen."
De versie voor de versie
Het Epos van Gilgamesj is niet het oudste verslag. Eerdere verhalen werden rond 1700 v.Chr. geschreven in een gedicht genaamd Atrahasis, "uitzonderlijk wijs," dat vertelt over de schepping van mensen en de vloed. Daarin maken de goden eerst mensen om het zware werk te doen waar de kleinere goden moe van waren geworden. Maar de mensen vermenigvuldigen zich, en hun lawaai houdt de god Enlil wakker. Hij probeert de bevolking te verminderen met plaag, dan met hongersnood, en uiteindelijk met een vloed. Elke keer vindt de slimme god Enki een manier om de held Atrahasis te waarschuwen en op zijn minst een aantal mensen te redden. Na de vloed voeren de goden maatregelen in om de menselijke bevolking onder controle te houden: onvruchtbaarheid, kindersterfte, en priesteressen die geen kinderen krijgen. Zelfs in een mythe over overleven is er een onbehaaglijk gevoel dat mensen een probleem zijn.
Een Sumerische versie is nog ouder. Een fragment van rond 1600 v.Chr., de Eridu-Genesis, heeft een vloedheld genaamd Ziusudra, een vrome koning die een boot bouwt en zeven dagen overleeft voordat hij een os en een schaap offert aan de zonnegod Utu.
Een heel andere boot
In 2014 publiceerde de Britse geleerde Irving Finkel, curator bij het British Museum, een nieuw Babylonisch tablet dat hem in 1985 was gebracht door een man die het had geërfd van zijn vader, die oudheden had verzameld in het Midden-Oosten. Finkel las het en besefte dat het een versie was van het vloedverhaal, met de instructie om een boot te bouwen. Het tablet is ongeveer 3.700 jaar oud. Wat geleerden verbaasde, was de boot. Het was geen rechthoek of kubus. Hij was rond, een enorme rieten boot, de coracle, gemaakt van gevlochten riet, touw en bitumen, met ribben en een dikke laag pek. Coracles, ronde bootjes van een soort die in de twintigste eeuw nog op de Tigris en de Eufraat werden gebruikt, waren een bekende vorm.
Wat de Bijbel deelt
De overeenkomsten tussen de Mesopotamische verhalen en het verslag in het boek Genesis zijn te groot om toeval te zijn. In beide besluit een god de mensheid te vernietigen. In beide krijgt één rechtvaardige man opdracht een boot te bouwen. Hij dicht hem met pek. Hij vult hem met dieren. Vogels worden erop uitgestuurd, waaronder een duif en een raaf. Na de vloed brengt hij een offer, en de god ruikt het met voldoening.
De Hebreeuwse Bijbel werd over een lange periode samengesteld, en veel geleerden denken dat delen van Genesis hun vorm kregen tijdens of na de Babylonische ballingschap, toen de Judese elite in de zesde eeuw v.Chr. in Mesopotamië leefde. Ze zouden omringd zijn geweest door verhalen zoals deze. De auteur van Genesis vormde ze om, met één god, een andere morele logica en een verbond aan het einde, maar de plot is herkenbaar hetzelfde.
Een universeel verhaal
Vloedverhalen komen over de hele wereld voor. De Grieken vertelden over Deukalion en Pyrrha. In de hindoetraditie wordt Manu gewaarschuwd door een vis. Veel Inheemse volkeren van Amerika hebben hun eigen vloedmythen. Geologen hebben opgemerkt dat grote vloeden daadwerkelijk voorkomen, en dat de Mesopotamische vlakte, tussen twee onvoorspelbare rivieren, bijzonder kwetsbaar was. Er is geen enkele oorzaak voor nodig.
Wat de Mesopotamische versies toevoegen, is iets dat ouder is dan de Bijbel en eerlijker over de goden. In deze verhalen zijn de goden niet altijd moreel. Ze sturen een vloed omdat lawaai hen stoort. Daarna hebben ze er spijt van. De mens wordt niet gered door de rechtvaardigheid van de goden, maar door een list van een god, een geheim gefluisterd tegen een muur.


