
2017 animasyon filmi Coco'da, Dante adlı sokak köpeği, pejmürde ve tüysüz, Miguel adlı bir çocuğu ölüler diyarına kadar takip eder ve sonunda onu eve götüren kılavuz olduğu ortaya çıkar. Dünyanın her yerinden izleyiciler köpeğe âşık oldu. Daha az kişi, Dante'nin gerçek bir ırk olduğunu, yaklaşık 3.000 yıllık gerçek bir tarihi olduğunu ve Aztek bir tanrıyla gerçek bir bağlantısı olduğunu fark etti. Adı, "Xolotl'un köpeği" anlamına gelen ve genellikle Xolo'ya kısaltılan Xoloitzcuintli'dir.
Köpek başlı bir tanrı
Xolotl, genellikle bir köpeğin başıyla gösterilen bir Aztek tanrısıydı. Tüylü yılan Quetzalcoatl'ın ikizi veya yoldaşıydı ve şimşekle, ateşle, ikizlerle, canavarlarla ve her şeyden önce ölülerin yolculuğuyla ilişkilendirilirdi. Bir efsaneye göre tanrılar Beşinci Güneş'i yarattığında, onu harekete geçirmek için hepsinin kendini kurban etmesi gerekiyordu. Ölmek istemeyen Xolotl kaçtı, kendini iki saplı bir mısır bitkisine, bir agave tarlasına ve sonunda Mexico City çevresindeki göllerde yaşayan tuhaf semender axolotl'a dönüştürdü. Axolotl sözcüğü, "su-Xolotl" gibi bir şey anlamına gelir. Sonunda yakalanıp öldürüldü ve güneş hareket etmeye başladı.
Başka bir efsanede Xolotl, şimdiki çağın insanlarının yapıldığı önceki insanların kemiklerini geri almak için Quetzalcoatl'a yer altı dünyası Mictlān'a eşlik etti. Kemikleri dışarı çıkaran oydu.
Köpek ve ölüler
Aztekler, bir ruhun huzur bulmak için Mictlān'ın dokuz seviyesinden geçmesi gerektiğine ve yolculuğun dört yıl sürdüğüne inanırdı. İlk engellerden biri, Apanohuaya adlı geniş bir nehirdi. İnanışa göre ruh, nehri yalnızca ölü kişiyi sırtında taşıyan bir köpeğin yardımıyla geçebilirdi. Bu yüzden köpekler kurban edilir ve sahipleriyle birlikte gömülürdü.
Renk hakkında bir gelenek bile vardı. Beyaz bir köpek bunu yapamazdı, çünkü az önce yıkandığını ve kirlenmek istemediğini söylerdi. Siyah bir köpek de uygun değildi, çünkü kendini çoktan boyadığını söylerdi. Doğru köpek, sarı veya kahverengimsi bir köpekti. Belirli bir hayvan türünü ödüllendiren, hoş bir espri anlayışı olan bir hikâye.
Irk
Ölülerle gömülen köpekler, muhtemelen modern Xoloitzcuintli'nin atalarıydı. Amerika'nın en eski köpek ırklarından biridir. Tüysüz köpekler, batı Meksika'dan yaklaşık 2.000 yıllık çanak çömlekte, özellikle mezarlarda bulunan Colima kültürünün şişman, komik seramik köpek figürlerinde görülür. İskeletleri, yenildiklerini ve aynı zamanda saygı gördüklerini öne süren kalıntılarla birlikte Aztek bölgelerinde bulunmuştur.
Tüysüz bir köpeğin dişleri azdır, sıcak bir bedeni vardır ve derisi dokunulduğunda sıcak hissettirir. Halk inanışına göre köpekler acıyı dindirebilirdi ve insanlar artrit ve mide ağrılarını tedavi etmek için onları yataklarında tutardı. İşe yarasın ya da yaramasın, bir yüzü olan sıcak su torbası fikri çok güzel.
Neredeyse kaybolmuş
İspanyol fethinden sonra Xolo neredeyse yok oldu. İspanyollar onu pagan bir hayvan olarak bir kenara attı ve köpek, Avrupa ırkları tarafından yerinden edildi. 1950'lere kadar Xolo öyle nadirdi ki bir grup Meksikalı meraklı, kalan örnekleri bulmak için uzak köylere gitti ve bir üretim programı başlattı. Xolo şimdi dünyanın her yerindeki köpek kulüpleri tarafından tanınıyor ve Meksika kimliğinin bir simgesi. Ressamlar Diego Rivera ve Frida Kahlo onları beslerdi ve bazı eserlerinde görülür.
Coco ve gerçek gelenek
Coco, fikre küresel bir izleyici verdi ve filmde Dante'nin ruhların kılavuzu olarak rolü, eski efsanedekiyle aynı. Filmin renkli ruh hayvanları, alebrijes, 1930'larda Mexico City'de zanaatkâr Pedro Linares tarafından yaratılan ve sonra Oaxaca'lı oymacılar tarafından benimsenen bir halk sanatı geleneğidir. Ölüler diyarının tasarımı Aztek değil, modern Ölüler Günü gelenine dayanıyor. Ama filmin özü, bir köpeğin yaşayan birine ölüler dünyasında eşlik etmesi ve onu geri getirmesi, derinden Mezoamerika'dır.
Çok eski bir fikir
Ölülerin kılavuzu olarak köpekler, aralarında Anubis, Kerberos ve Zerdüşt öbür dünyasının köprüsünü gözetleyen köpekler dahil, birçok kültürde görülür. On binlerce yıldır yoldaşımız olan hayvanın, karanlıkta yolu bulmaya güvenilebilecek biri olarak görülmesi bir anlamda mantıklı.
Bir köpeğin bir kapının yanında beklediğini hiç izlediysen, sebebini anlayabilirsin.


