
Hâlâ düzenli olarak sahnelenen ilk büyük opera bir kral ya da bir savaş hakkında değildi. Karısını geri getirmek için ölüler diyarına inen bir adam hakkındaydı. Claudio Monteverdi'nin L'Orfeo'su 1607'de Mantova sarayında ilk kez sahnelendiğinde besteci bu miti basit bir nedenle seçti: müziğin neler yapabileceğini göstermek istiyorsan, müziği taşları kımıldatabilen adamın hikâyesini anlatırsın.
Yaşamış en iyi müzisyen
Orfeus bir Muse olan Kalliope'nin ve bir Trakya kralının oğluydu; başka versiyonlarda ona bir lir veren Apollon'un kendisinin. O kadar güzel çalardı ki vahşi hayvanlar ayaklarının dibine yatar, ağaçlar ona doğru eğilir ve ırmaklar yön değiştirirdi. Yason'la birlikte Argo'da yelken açtı ve gemi şarkısı denizcileri ölüme çeken Sirenler'in adasından geçerken Orfeus lirini çıkardı ve onların söyleyebileceğinden daha güzel çaldı. Mürettebat kurtuldu.
Düğün günü
Evridiki adlı bir su perisine âşık oldu. Düğün günlerinde çimenlerin arasında yürürken Aristaios adlı bir arıcı onu kovaladı ve kaçarken bir yılana bastı; yılan onu ısırdı. Öldü. Vergilius'un Georgica'sının dördüncü kitabındaki versiyonunda Orfeus günlerce bir nehir kıyısında oturup şarkı söyleyerek onun yasını tuttu ve sonra hiçbir yaşayan insanın yapmadığı bir şey yaptı: Yunan anakarasının güney ucundaki Tainaron'daki bir mağara olan yeraltı dünyasının girişine gitti ve indi.
Ölüleri büyülemek
Ölülerin kayıkçısı Haron'u geçti. Müzikle evcilleşen üç başlı köpek Kerberos'u geçti. Erinyes'ler ağladı. Tantalos suya uzanmaya çalışmayı bıraktı, Sisifos taşının üzerine oturdu, Iksion'un çarkı durdu. Sonunda Hades ve Persefoni'nin önünde durdu ve şarkı söyledi. Ovidius Dönüşümler'de konuşmasının bir kısmını verir: karanlık yerleri görmeye ya da Kerberos'u zincire vurmaya değil, hayatı çok erken kesilen karısı için gelmişti. Aşk, dedi, yukarıda biliniyordu ve burada da bilindiğini tahmin ediyordu.
Ölülerin kralı ve kraliçesi etkilendi. Evridiki'yi yeni hayaletlerin arasından çağırdılar. Yarasından topallayarak geldi. Bir koşulla gitmesine izin verdiler: Orfeus önden yürüyecek ve ikisi de üst dünyaya çıkana kadar arkasına bakmayacaktı.
Dönüş
Karanlıkta, sarp bir patikada, sessizce tırmandılar. Eşiğe vardığında, gün ışığı hemen önündeyken Orfeus'u şüphe bastı. Gerçekten arkasında mıydı? Kandırılmış mıydı? Yorulmuş muydu? Başını çevirdi. Onu bir an gördü ve o tek bir sözcükle, “elveda”yla karanlığa geri süzüldü. Peşinden gitmeye çalıştı ama geri çevrildi. Yedi gün boyunca nehrin kenarında yemeden oturdu ve sonra dünyaya yalnız döndü.
Rahatsız edici bir versiyon
Daha eski ve çok daha az romantik bir versiyon var. Platon'un M.Ö. dördüncü yüzyılda yazılan Şölen'inde konuşmacı Phaidros, tanrıların Orfeus'a karısını hiç vermediğini söyler. Ona yalnızca bir hayalet gösterdiler, çünkü o bir korkaktı: Alkestis'in yaptığı gibi aşk için ölme cesareti olmayan ve yeraltı dünyasına canlı girmeye çalışan bir müzisyen. Bunun cezası kadınlar tarafından öldürülmekti. Platon'a göre Orfeus bir kahraman değildi.
Son
Kaybından sonra Orfeus başka kadınların eşliğini reddetti ve Dionisos'un çılgın kadın izleyicileri olan Trakyalı mainadlar onu öfkeyle parçaladı. Hâlâ şarkı söyleyen başı Hebros Irmağı'ndan denize süzüldü ve Lesbos adasına sürüklendi. Muse'ler uzuvlarını toplayıp gömdü. Zeus onun lirini gökyüzüne Lir takımyıldızı olarak yerleştirdi; hâlâ görülebilir.
Adına bir din
Orfeus yalnızca bir hikâyedeki karakter değildi. Eski Yunanlar için aynı zamanda dinî bir figürdü. Orfizm denen şeyin izleyicileri ruhun ölümsüz olduğuna ve ölümden sonra bir yargıyla karşılaştığına, saf bir yaşamın ve doğru ritüellerin daha iyi bir ahirete götürebileceğine inanırdı. Ölülerle gömülen küçük altın levhalar İtalya'dan Girit'e kadar mezarlarda bulundu; üzerlerinde ruh için yeraltı dünyasına dair talimatlar yazılıdır: vardığında solda beyaz bir servinin yanında bir pınar göreceksin. Ona yaklaşma. Bellek Gölü'nden akan öbür pınarı ara ve bekçilere de ki: “Ben Yer'in ve yıldızlı Gök'ün çocuğuyum; ama soyum göksel.” Mısır Ölüler Kitabı gibi bunlar da öbür dünya için yolculuk talimatlarıdır.
Uzun ahiret hayatı
Hikâye durmadan yeniden anlatıldı. Monteverdi'nin 1607 operası hâlâ repertuvarda olan en eskisi. Christoph Willibald Gluck'un Orfeo ed Euridice'si (1762) bir başka dönüm noktasıdır ve Jacques Offenbach hikâyeyi kankanı içeren komik bir operete, Yeraltı Dünyasında Orfeus'a (1858) dönüştürdü. Şair Rainer Maria Rilke Orfeus'a Soneler'i 1922'de yazdı. Jean Cocteau 1950'de bir film yaptı. Karnaval sırasında Rio de Janeiro'da geçen Orfeu Negro (1959) Cannes'da Altın Palmiye'yi kazandı. 2010'larda Anaïs Mitchell'in halk operası Hadestown miti belli belirsiz New Orleans tadında zor zamanlar dünyasına taşıdı ve 2019'da En İyi Müzikal dalında Tony'yi kazandı. Ve Neil Gaiman'ın The Sandman çizgi romanında Orfeus rüyalar kralının oğludur.
Neden hâlâ söylüyoruz
“Arkana bakma” yaygın bir öğüttür. İlişkiler, kariyerler, pişmanlıklar hakkında söyleriz. Orfeus hikâyesi biraz daha ince. O kötü niyetle ya da budalalıkla arkasına bakmıyor. Aşktan, emin olma ihtiyacından bakıyor. Trajedi, onu insan yapan şüphenin aynı zamanda onu Evridiki'yi kaybettirmesi.
Mitin bu kadar acıtmasının nedeni belki de budur: en çok istediğin şey elinin altında ve tek koşul karanlıkta, kanıtsız güvenmen.


