İskandinav · 3 dk okuma

İskandinav savaş tanrısı kim: Týr mı, Odin mi?

Týr savaş ve yasayla, Odin ise ölenleri seçmekle anılır. Eski kaynakların savaş tanrısı görevini nasıl paylaştırdığını anlatıyoruz.

Hikâyeler sayfasına dön
Karlı bir tarlada gri bir kurt ile sakallı bir savaşçı karşı karşıya duruyor, savaşçı açık elini uzatıyor; kırmızı bir gökyüzünün altında bir tepede kapüşonlu, mızraklı bir figür ve kargalar izliyor.

Tanrılar bir kurdun etrafında duruyor ve hiçbiri elini onun ağzına sokmak istemiyor. Kurt Fenrir, ve Gleipnir adlı bir kurdeleyle bağlanmayı tek bir şartla kabul etmiş: bir tanrı, hile olmadığına dair güvence olarak elini çenelerinin arasında tutmalı. Tanrıların hepsi geri çekiliyor, biri hariç. Týr sağ elini içeri sokuyor, kurdele sıkılaşıyor, Fenrir onu koparamıyor ve güvence bedeli isteniyor. Kurt eli ısırıp koparıyor.

Bu sahne, "İskandinav savaş tanrısı kim?" sorusunun olması gerekenden daha tuhaf bir cevabı olmasının nedenidir. Çoğu insanın beklediği cevap Odin'dir, çünkü o tanrıların tek gözlü hükümdarıdır. Pek çok başvuru kaynağının verdiği cevap ise Týr'dır. İkisi de savunulabilir ve aradaki fark, eski hikâyelerin işi nasıl böldüğü hakkında çok şey söyler.

Týr: savaş, yasa ve bir ele mal olan söz

Týr, en sık İskandinav savaş tanrısı diye anılan tanrıdır ve bir savaşa kurallarını veren de odur. Araştırmacılar, onun hem savaşla hem yasayla bağının tek bir metinde söylenmediğini, dağınık ipuçlarından bir araya getirildiğini belirtir. Bir görüşe göre Cermen bakış açısında bu ikisi arasında çelişki yoktu: bir savaş yasayla düzenlenebilirdi ve ikisini de temsil eden bir tanrı adına yemin edilebilirdi.

Fenrir bölümü bu okumaya uyar. Týr sözünü tutan tanrıdır ve kurdun ısırığı, sözü tutan tek dürüst taraf olduğunda bozulan bir vaadin bedelidir. Hikâye Snorri Sturluson'un Nesir Edda'sında, Gylfaginning denen bölümde anlatılır. Bazı anlatımlar Týr'ın kurdu kandırmaya yardım ettiğini ekler ve Fransız bilgin Georges Dumézil bu hileyi Týr'ın yasa tanrısı olarak konumunu zayıflatan bir şey diye okumuştur. Kaynaklar her ayrıntıda hemfikir değildir ve bu anlaşmazlık kanıtın bir parçasıdır.

Týr takvimde de iz bırakmıştır. Adı, İngilizce Tuesday sözcüğünün kökenidir. Roma haftasında Mars'a ayrılmış bir gün vardı, dies Martis, ve Cermen dilleri konuşanlar Romalıların savaş tanrısını Týr'la eşleştirdi; böylece Eski İngilizce'deki gün Tiwesdæg oldu, yani Tiw'in, yani Týr'ın günü.

Odin: kimin öleceğini seçen tanrı

Odin savaş alanının öbür tarafında çalışır. Kurallara göre savaşmaz, sonuçları belirler. Kaynaklarda Valkürleri, düşen kahramanlardan hangilerinin Valhalla'da yer hak ettiğini seçen savaşçı hizmetkârlardır; Valhalla, Odin'in başında olduğu Ásgard'daki büyük salondur. Seçilen savaşçılar, genellikle tek tek dövüşçüler diye çevrilen einherjar olur.

Ölen her savaşçı Odin'e gitmez. Bir anlatım, Valkürlerin ölenlerin yarısını seçtiğini, öbür yarısının ise tanrıça Freyja'nın tarlası Fólkvangr'a gittiğini söyler. Einherjar Valhalla'da çalışır ve şölen yapar, nedeni de Ragnarök'tür; bu son savaşta Odin'in düşmesi, kurt Fenrir tarafından yutulması yazgılıdır.

Yani Odin'in savaşı çarpışmanın kendisi değildir. Bir tür seçim olarak zafer ve ölümdür: kim kazanır, kim alınır, sonu bekleyen orduya kim katılır.

Tek bir savaş tanrısı mı, iki ayrı iş mi?

Tek bir isim istiyorsan en net cevap, sorunun iki işi gizlediğidir. Týr savaşla, yemin, cesaret ve yasayla yönetilen bir şey olarak bağlantılıdır. Odin savaşla, kader, çılgınlık ve düşenlerin ahireti olarak bağlantılıdır. Týr'a savaş tanrısı diyen kaynaklarla Odin'e öyle diyen kaynaklar çoğu zaman aynı şeyin farklı yarılarını anlatıyor.

Týr'ın etrafındaki ayrıntılara dikkat et, çünkü kaynaklar çelişiyor. Kimileri babasının Odin olduğunu söyler, kimileri dev Hymir'i baba yapar. Bir anlatım, onun resmen hiç yasa tanrısı olmadığını ve o unvanın Forseti'ye ait olduğunu bile öne sürer; bu, diğer kaynakların çoğuyla çelişir. Popüler siteler de arkasında hiçbir kaynak olmayan malzemeyi tekrar eder, bu yüzden en güvenli okuma eski metinlerin ve yerleşik başvuru kaynaklarının uzlaştığı noktada kalır.

Peki hangisi?

Sorun bir savaşın sonucunu kimin belirlediği ve ölüleri kimin kabul ettiği ise, kaynaklar Odin'i gösterir. Sorun hangi tanrının kuralları, yeminleri ve bir bedeli olan savaşı temsil ettiği ise, kaynaklar Týr'ı gösterir. İskandinav mitleri tek bir tanrıya düzgün bir unvan vermez ve kurdun ağzındaki eksik el nedeninin en iyi hatırlatıcısıdır.

Kaynaklar

Okumaya devam et