
Muhtemelen evet, bazı bağlamlarda. Vikingler insan kurban etti mi? Birkaç kanıt hattı bunu düşündürüyor: yabancı anlatılar, Volga kıyısındaki bir cenaze ve Danimarka'daki kuyulara bırakılanlar. Hiçbiri kesin değil ve hiçbir kaynak, kurbanın olağan bir uygulama olduğu fikrini desteklemiyor.
Yazılı anlatılar ne diyor?
Viking kurbanları hakkında yazanların hiçbiri bir Viking rahibi değildi. Raporlar yabancılardan ve sonraki dönemin Hristiyan yazarlarından geliyor.
Bremenli Adam, Hamburg-Bremen başpiskoposluğunun tarihini 1073 ile 1076 arasında yazdı ve ölümüne dek not eklemeyi sürdürdü. İsveç'teki Uppsala tapınağında dokuz yılda bir yapılan bir şenliği anlatır. Ona göre her erkek canlıdan dokuz baş sunulur, bedenler tapınağın yanındaki kutsal koruda asılır. Köpekler ve atlar orada insanlarla birlikte asılı durur (Gesta, IV. kitap).
Adam orada değildi. İnsanlara dair en açık ayrıntıları sonradan eklenen notlarda yer alıyor; bunların arasında 72 cesedin asılı durduğunu gördüğünü söyleyen bir Hristiyan bilgi kaynağı da var. Bu, adı verilmeyen bir adamdan duyulan söylentidir. Bir araştırmacı, dokuz yıllık döngünün ve insan kurbanların doğrudan daha önceki bir yazardan, Merseburglu Thietmar'dan geldiğini savunuyor.
Thietmar (Kronik I.17, yaklaşık 1012-18 arasında yazılmış), Danimarka'daki Lejre'de ocak ayında yapılan dokuz yıllık bir kurbanı anlatır: doksan dokuz insan, o kadar at, köpekler ve horozlar. Birçok araştırmacı, dokuzun katı olan doksan dokuz sayısını edebi bir abartı sayıyor; Thietmar da görgü tanığı değildi, bu yüzden rakama güvenilmemeli. Danimarkalı araştırmacıların bir kısmı her iki anlatıyı da uzun zamandır uydurma sayıyor.
İbn Fadlan'ın gördüğü cenazede ne oldu?
921-22'de Arap elçi İbn Fadlan, Volga kıyısında Rus denen bir grupla karşılaştı; bunlar büyük olasılıkla ağırlıklı olarak İskandinav kökenliydi. Bir reisin cenazesini anlatır. Bir cariye, onunla birlikte ölmeyi kabul etti. Ölüm Meleği denen bir kadın kızın boynuna ip geçirdi, iki adam ipi çekti ve kız, kaburgalarının arasından geniş bir hançerle bıçaklandı. Önce altı adam onunla birleşmişti.
Bu, tek bir Rus cenazesinin tek bir anlatısıdır; "Viking cenazesi" değildir. İbn Fadlan'ın raporu, gördüğünü söylediği şeylerle ona anlatılanları karıştırır ve metin, aracısız bir görgü tanığı kaydı değildir. James Montgomery metindeki tutarsızlıklara dikkat çekiyor; günümüze ulaşan iki elyazması da daha uzun bir aslın kısaltılmış sürümleridir. Rūsiyyah'ın kimliği uzun zamandır tartışılıyor ve bazı araştırmacılar cenazenin yalnızca İskandinav bir ayini yansıttığından şüphe ediyor. Diğer araştırmacılar bu öldürmeyi bir insan kurbanı olarak kabul ediyor.
Arkeoloji ne ekliyor?
En güçlü kanıt mezarlarda değil. Danimarka'daki Selanda adasında bulunan Trelleborg'da, 980-81 tarihli kaleden daha eski bir ritüel alanında bir dizi kuyu vardı. Bunların bazılarında, hayvan kalıntıları ve eşyalarla birlikte insan kalıntıları bulundu: toplam beş kişi, bunların dördü yaklaşık 4 ile 7 yaşları arasında çocuklar. Danimarka Ulusal Müzesi, burada ve Tissø'de bulunanların arkeologların bakışını değiştirdiğini söylüyor. Kalıntıların insana ait olduğu kesin. Kurban edildikleri, kime ve neden edildikleri ise yorum, yine de geniş çapta kabul görüyor.
Mezarları okumak daha zor. Man Adası'ndaki Ballateare'de (9. yüzyıl sonu ya da 10. yüzyıl), yüksek statülü bir adamın üzerindeki höyüğün tepesinde bir kadın yatıyordu. Muhtemelen bir kılıçtan gelen keskin bir darbe, kafatasının arka kısmını koparmıştı. Britanya ve İrlanda üzerine yapılan bir inceleme, çağdaş yazarların bu konuda hiçbir şey söylememesine rağmen bir kesin ve birkaç olası vaka buldu.
İki ünlü vaka, duyulduğundan daha zayıf:
- Oseberg. Gemi mezarı MS 834 tarihlidir ve iki kadın barındırır. Kırık bir köprücük kemiği bir zamanlar kurban yarası diye okundu, ama kemik birkaç haftadır iyileşmekteydi. Kurban edildikleri kanıtlanmış değil.
- Birka. İlgili mezar, silahlı bir adamın üzerinde başı kesilmiş ikinci bir kişinin yattığı "Geyik Adam" gömüsüdür. Vendel Dönemi'ne (MS 550-800), yani Viking Çağı'ndan önceye ya da en başına tarihlenir. Çok tartışılan "savaşçı kadın" mezarının kurbanla bir bağlantısı yok.
İskandinavya'da başı kesilmiş eşli birkaç mezar var. Araştırmacılar farklı okumalara yer veriyor: tanrılara armağan olarak sunulan köleler, tutsaklar ya da hükümlüler, ritüel günah keçileri veya ahiret için hizmetkârlar.
Mitler bunu kanıtlıyor mu?
Hayır. Hávamál'ın 138. kıtasında Odin bir ağaçta asılı kalır ve kendisine kendisinin verildiğini söyler. Bu, bir tanrı hakkında bir mittir, bir ritüelin kaydı değil. Hikâye Odin bilgelik için bir göz verdi (ve runler için kendini astı) yazısında anlatılıyor.
Snorri Sturluson'un Ynglinga saga'sı (13. yüzyıl, Heimskringla'nın bir parçası, Edda metni değil), ömrünü uzatmak için oğullarını Odin'e kurban eden efsanevi bir İsveç kralı olan Kral Aun'u anlatır. Ayrıca üç yıllık kıtlığın ardından, önce öküzler sonra insanlar sunulduğu hâlde sonuç alınamayınca kurban edilen Kral Dómaldi'yi de anlatır (15. bölüm). Snorri, din değişiminden yaklaşık iki yüzyıl sonra efsanevi krallar hakkında yazdı. Jarl Hákon'un Hjörungavágr Savaşı'ndan önce bir oğlunu kurban ettiği hikâyeleri Jómsvíkinga saga'da ve başka geç kaynaklarda yer alıyor.
Peki kan kartalı?
Muhtemelen en iyi bilinen "Viking kurbanı" ve en az sağlam olanı. Çağdaş bir anlatı yok ve göndermeler din değişiminden yüzyıllar sonra geliyor. Roberta Frank 1984'te, Ívarr ile Kral Ælla hakkındaki skald kıtasının yalnızca Ívarr'ın Ælla'nın cesedini leş olarak kartala verdiğini söylediğini savundu. Sonraki bir çalışma, kıtada kartalın fail olarak okunabileceği konusunda Frank'e katılıyor, ama sözdiziminin muhtemelen kasıtlı olarak belirsiz olduğunu, dolayısıyla bir oyma okumasının dışlanamayacağını ileri sürüyor. Orkneyinga saga bunu Odin'e bir kurban olarak adlandırır. Kaburgaların ve akciğerlerin söz konusu olduğu ürpertici sürüm ise yalnızca çok daha geç nesir metinlerinde görünür.
En güvenli sonuç nedir?
Neil Price'a göre Viking dini, insan sunularını da içerebilecek gösterimsel ritüeller barındırıyordu. Kurban muhtemelen belirli zamanlarda ve yerlerde, cenazelerde ve kült alanlarında gerçekleşti; gündelik bir olay değildi. Tablo ayrıca uzun bir dönem boyunca Norveç'te, Danimarka'da, İsveç'te ve Atlantik yerleşimlerinde farklılık gösteriyordu. Sunuların muhatabı olmuş olabilecek tanrılar için İskandinav Tanrıları: Ásgard'da ve Ötesinde Kim Kimdir yazısına bakın. Adam'ın Uppsala'nın merkezine yerleştirdiği Thor için Efsanede Thor'a Karşı Filmlerdeki Thor yazısına bakın. Doğrulanması gereken bir başka yaygın imge için Vikingler Hiçbir Zaman Boynuzlu Miğfer Takmadı (O Zaman Bu Fikir Nereden Geldi?) yazısına bakın.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Bremenli Adam, Hamburg Başpiskoposluğu Piskoposlarının Tarihi (1073-76 arasında yazılmış, sonraki notlarla), IV. kitap, Uppsala'ya ayrılan bölümler.
- Merseburglu Thietmar, Kronik I.17. Çeviri: David A. Warner, Ottonian Germany (Manchester University Press, 2001).
- İbn Fadlan, Risale (921-22). Çeviri: Paul Lunde ve Caroline Stone, Ibn Fadlān (Penguin, 2012).
Modern araştırmalar
- Neil Price, Children of Ash and Elm, Viking tarihi üzerine kitap (Basic Books, 2020).
- Roberta Frank, "Viking Vahşeti ve Skald Şiiri: Kan Kartalı Ayini," English Historical Review 99 (1984), s. 332-43.
- James E. Montgomery, "İbn Fadlān ve Rūsiyyah," Arap ve İslam Araştırmaları Dergisi 3 (2000), s. 1-25.


